“Ikki alifbolikka chek qoʻyish arafasida turibmiz”
Lotin yozuviga asoslangan oʻzbek alifbosidagi toʻrtta harfni oʻzgartirish boʻyicha qonun Senatda maʼqullandi. Hujjat G‘, O‘, Sh, Ch harflarini “bir tovush – bir harf” tamoyiliga oʻtkazishni (Ğ, Ö, Ş, Ç) nazarda tutadi.
Parlamentning har ikkala palatasi tasdiqlagan bu oʻzgarishni qabul qilish yoki rad etish – endi davlat rahbarining hukmiga havola. Agar qabul qilinsa, qonun 21-oktabr – Oʻzbek tili bayrami kunigacha imzolanishini kutish mumkin.
Payshanba kungi yalpi majlisda Senatning Fan, taʼlim va sogʻliqni saqlash masalalari qoʻmitasi raisi Odiljon Mamatkarimov alifbodagi toʻrtta birikma oʻrniga yaxlit harflarning joriy etilishi – oʻzbek tilini raqamlashtirishdagi jiddiy muammolarga yechim boʻlishini aytdi.
“Qisqa qilib aytganda, ushbu qonunning qabul qilinishi – Oʻzbekistonning oʻz milliy manfaatlari yoʻlida siyosiy va madaniy jihatdan naqadar qatʼiyatli ekanini koʻrsatadi. Ushbu islohot faqat bugungi kun uchun emas, balki kelajak avlodlarimizni savodli, raqamlashgan va oʻz tili bilan faxrlanadigan boʻlib ulgʻayishi uchun qoʻyilayotgan mustahkam poydevordir”, – dedi senator.
Qonun imzolangach, uni amalga oshirishga oid chora-tadbirlar dasturi qabul qilinadi. Davlat tashkilotlarining eski harflarni oʻz ichiga olgan ramziy belgilari, gerb tasvirlari, koʻrsatkichlar, peshlavhalar va boshqa narsalar yo yaroqsiz holga kelguncha, yoki dasturda belgilangan muddatgacha foydalaniladi.
Darsliklar masalasiga kelsak, Senatda birinchi yangragan savol shu boʻldi. Savolga maktabgacha va maktab taʼlimi vaziri oʻrinbosari Azizbek Turdiyev javob berdi:
“Darsliklarimiz har yili sinflar kesimida yangilanib boradi. Masalan, 1-sinflar uchun darsliklar shundogʻam har yili yangilanadi. 2-4-sinflar uchun darsliklarni yangilash davriyligi uch yilni tashkil qiladi, demak, har uch yilda 2-4-sinflar uchun darsliklar yangilanib boradi. 5-11-sinflar uchun har 5 yilda bir marta darsliklarimiz yangilanadi. Demak, qonun kuchga kirganidan keyin, 2027-yildan boshlab biz 1-sinf darsliklarini shundogʻam yangi alifboda chop etamiz va 2031-yilga qadar barcha darsliklarimiz toʻliq yangilanadi. Shu nuqtayi nazardan qoʻshimcha mablagʻ talab etilmaydi”.
Yigʻilishda hali ham lotin alifbosiga toʻliq oʻtilmagani, natijada toʻrtta harfning oʻzgarishi bilan amaliyotda oʻzbekcha yozuvlarning uch xil alifbodagi shakli paydo boʻlishi haqida ham soʻz bordi. Bu masalani koʻtargan senator Husan Ermatov: “Lotin alifbosini tanladig-u, lekin unga oʻtishga qatʼiyatimiz yetishmadi” deya, bor haqiqatni eʼtirof etdi:
“Lotin alifbosiga hali toʻlaqonli oʻta olmadik. Bunga lotin alifbosini tanladig-u, shunga oʻtishga qatʼiyatimiz yetishmagani ham sabab boʻldi, deb aytishimiz mumkin. Lekin bugungi kunga kelib, mana shu qonunning qabul qilinishi bilan, agar bu yerda ham bir qatʼiyatsizlik boʻladigan boʻlsa, real holatda uchta alifbo ishlashi mumkin boʻlib qoladi. Shu qatʼiyatni sal jiddiylashtirish nuqtayi nazaridan aholimizga tushuntirish bersak: aniq bir muddat belgilanadimi? Masalan, ommaviy axborot vositalari va kitoblar qachon oʻtadi bunga?”
Bunga javoban Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat tilini rivojlantirish departamenti direktori Nodirjon Xolboʻtayev hukumat qoʻshalifbo amaliyotiga chek qoʻyish arafasida turganini aytdi:
“Haqiqatan ham biz ikki alifbo orasida juda koʻp arosatda yurdik. Hurmatli prezidentimizning tashabbusi, irodasi bilan shu ikki alifbolikka chek qoʻyish arafasida turibmiz. Tabiiyki, savol tugʻiladi: uch alifbolik masalasi chiqmaydimi? Shuning uchun mana shu qonun kuchga kirganidan keyin bu masalani qatʼiy kun tartibiga qoʻymoqchimiz. Xususan, qonun kuchga kirganidan keyin barcha OAV yagona standartga aylangan, tasdiqlangan, takomillashtirilgan alifboda ish yuritishini qatʼiy qilib qoʻyishni rejalashtiryapmiz.
Albatta, fuqarolar oʻzlarining erkin yozishmalarida oʻzlari oʻrgangan alifbolardan foydalanishi mumkin, lekin rasmiy ish yuritish, rasmiy OAVda toʻliq oʻtishni kun tartibiga qoʻyamiz”.
Qonun Senatda bir ovozdan maʼqullandi – qarshilar va betaraflar boʻlmadi. Endi hujjatni prezident ham imzolagan taqdirda, u rasman eʼlon qilinganidan keyin 6 oy oʻtib kuchga kiradi.
“Hozirgi siyosatni tushunmaydigan rahbarlar ishdan ketadi”
Ijtimoiy reyestrdagi fuqarolarni reyestrdan majburan chiqarish holatlari yana kuzatilmoqda. Bundan tashqari, ayrim hududlarda xodimlar ish vaqtidan tashqari ishlashga, hatto dam olish kunlarida ham turli topshiriqlarni bajarishga majburlanayotgani aytilyapti. Bu haqda maʼlum qilgan Mehnat inspeksiyasi majburiy mehnat taqiqlanganini eslatdi; shuningdek, vatandoshni ijtimoiy reyestrdan asossiz chiqarib yuborish uni kafolatlangan ijtimoiy himoyadan mahrum qilishini bildirdi.
“Hech qanday topshiriq xodimning mehnat huquqlarini yoki fuqaroning ijtimoiy himoya huquqlarini cheklash uchun asos boʻla olmaydi. Murojaatlar oʻrganilib, holatlar tasdiqlangan taqdirda, aybdor mansabdor shaxslarga nisbatan qonunchilikda belgilangan choralar koʻriladi”, – deyiladi Bandlik vazirligi bayonotida.
Shu bayonot yangragan kuni Mahallalar uyushmasi raisi Qahramon Quronboyev lavozimidan olingani maʼlum boʻldi. Shundan keyin Oʻzbekiston Respublikasi bosh vaziri oʻrinbosari – Mahallalar uyushmasi raisi lavozimi joriy etilib, unga Gʻofurjon Mirzayev tayinlandi. Mirzayev shu paytgacha egallab kelgan prezidentning kadrlar boʻyicha maslahatchisi lavozimi esa tugatildi. Mirzayevning Administratsiyadagi oʻrinbosari, sobiq ichki ishlar vaziri Poʻlat Bobojonov endi Mahallalar uyushmasida unga oʻrinbosar sifatida faoliyatini davom ettiradi.
Mazkur kadr oʻzgarishlari – kambagʻallikni qisqartirish boʻyicha yangi, kuchaytirilgan choralar fonida roʻy bermoqda. Oʻtgan hafta eʼlon qilingan yangi tizimga asosan, “mahalla yettiligi” uchun masʼul rahbarlar, hokimlari va banklar kuchaytirilgan ish rejimiga oʻtgan. Ularning ishini Gʻofurjon Mirzayev muvofiqlashtirib boradi. Shuningdek, kambagʻallik va bandlik masalalari boʻyicha mahalliy shtablar tashkil etilib, oilaviy tadbirkorlik va yoshlar tadbirkorligi boʻyicha imtiyozli kredit resurslarini boshqarish vakolati shtab boshliqlari boʻlmish hokimlarga oʻtkazildi. Bu tizimning amaldagi ifodasini birinchilardan boʻlib Andijon viloyati hokimi Shuhrat Abdurahmonov koʻrsatib berdi:
“Hurmatli prezidentimiz aytdi: "Tadbirkorlik qilaman deyotganlarga [kreditni] xohlasa naqd koʻrinishda qilib beringlar, xohlasa plastigiga solib beringlar, xohlasa “perechisleniye” qilib beringlar" deb. Bundan buyogʻiga tadbirkor boʻlaman deganga kredit berilishiga, biznesining yurishiga, loyihasining natijasiga hokimlar javob beradi, degan vazifani yuklatgan edi. Bugun, mana, Andijonda birinchi qaldirgʻoch Zulxumor qizimizga 50 mln soʻm kreditni naqd pulda qilib beryapmiz”.
Chorshanba kuni prezident huzuridagi yigʻilishda kambagʻallikni qisqartirish boʻyicha qoʻshimcha choralar eʼlon qilindi. Xususan, koʻp qavatli uylarning 1-qavatida sartaroshxona, goʻzallik saloni, kichik doʻkon, atelye kabi savdo-servis faoliyatini tashkil etish uchun xonadonni noturar joy toifasiga oʻtkazish shart boʻlmaydi. Shavkat Mirziyoyev shu va boshqa vazifalarni belgilab berarkan, aholi daromadini oshirishga masʼullarning faoliyatiga yil oxirida baho berilishini aytdi.
“Yana bir marta ogohlantirmoqchiman: qaysi rahbar mahallaga tushmasa, haqiqiy holatni oʻz koʻzi bilan koʻrmasa, “yettilik”ka oʻzi bosh boʻlib, kim nima bilan shugʻullanishini koʻrsatib bermasa, ish yurmaydi. Hozirgi siyosatni tushunmaydigan rahbarlar ishdan albatta ketadi”, – dedi davlat rahbari.
Yigʻilishda hukumat aʼzolari va hokimlar oʻtgan haftadan boshlangan yangi tizim doirasida nimalar qilayotgani haqida hisobot berdi. Masalan, Andijon viloyati hokimi Shuhrat Abdurahmonov 6 kun ichida 18 269 ta oilada 14 382 ta muammo aniqlanganini aytdi:
“Biz topshiriq bergan kuningizoq kechasi bilan oʻtirib shtablarni tuzdik. Har bitta shahar-tumanda 8 tadan ishchi guruh qildim, hurmatli prezident. [...] Men sizga vaʼda berganman, 20 kunda qoʻlimda 100 foiz kartina boʻladi: Andijonda kim ishsiz, nima xohlayapti, kimni oʻqitishim kerak, kimga kredit berishim kerak, kimga yer berishim kerak. [...] Albatta, siz aytgandek, kamroq uxlaymiz, koʻproq yuramiz. Xudo xohlasa, yuzimiz yorugʻ boʻladi deb sizni ishontiraman, hurmatli prezident”.
Namangan, Qashqadaryo va Buxoro viloyatlari hokimlari oʻz hududini yil oxirigacha kambagʻallik va ishsizlikdan xoli hududga aylantirishga yana bir bor vaʼda berishdi.
“Kambagʻallik va ishsizlikdan xoli hududga aylantirish boʻyicha imkoniyatimiz bor – buni bajarishni taʼminlaymiz. Tuman hokimlarimning hammasini oʻzingiz yoshlarni qoʻyib bergansiz, hammasini ishlataman, hurmatli prezident. Masala boʻlmaydi, hammasi ishlaydi”, – dedi Namangan viloyati hokimi Shavkat Abdurazzoqov.
“Har bir mahallani auditdan oʻtkazyapmiz. Topshiriqqa koʻra, har biri bilan ishlab, manzilli ishni tashkil qildik. [...] Qashqadaryo viloyati boʻyicha resursimiz juda katta, agar biz ishlarimizni tizimli yoʻlga qoʻysak, muhtaram prezident, oldinam vaʼda beruvdik, Qashqadaryoni kambagʻallikdan va ishsizlikdan xoli hudud qilishga imkoniyatimiz ham, sharoitimiz ham yetadi, hurmatli prezident”, – dedi Qashqadaryo viloyati hokimi Murodjon Azimov.
“Buxoro viloyatida kambagʻallik va ishsizlikni davlat qaramogʻidan tashqari boʻlgan aholi qismi boʻyicha toʻliq tugatish boʻyicha zimmamizga majburiyat olganmiz. Joriy yil yakuni boʻyicha belgilangan vazifalar toʻliq bajariladi”, – dedi Buxoro viloyati hokimi Botir Zaripov.