SALOMATLIKKA SALBIY TAʼSIRLAR
Smartfonlardan meʼyoridan ortiq foydalanish, eng avvalo, jismoniy salomatlikning sezilarli darajada pasayishiga olib keladi.
Koʻz va umurtqa kasalliklari: Ekranga uzoq vaqt davomida yaqindan tikilish koʻz mushaklarining toliqishi, quruqlashishi va miopiya (yaqinni koʻra olmaslik) rivojlanishiga sabab boʻladi. Shuningdek, telefonga egilib qarash umurtqa pogʻonasiga ortiqcha bosim tushirib, skolioz hamda boʻyin sohasida surunkali ogʻriqlarni keltirib chiqaradi.
Uyqu va faollikning buzilishi: Ekrandan taraluvchi koʻk nur melatonin gormoni ishlab chiqarilishini cheklaydi. Kechqurun smartfondan foydalanish uyqu sifatini buzib, bolaning ertasi kuni charchoq va diqqatsizlikdan aziyat chekishiga olib keladi.
Kamharakatlik: Virtual oʻyinlar va ijtimoiy tarmoqlar bolalarni jismoniy faollik, sport hamda ochiq havodagi harakatlardan uzoqlashtiradi. Bu esa semizlik va yurak-qon tomir tizimi xastaliklari xavfini orttiradi.
RUHIY VA EMOTSIONAL HOLAT
Smartfonlar bolaning tanasi bilan birga, uning nozik ruhiyatini ham «ishgʻol» qiladi.
«Klip tafakkur»: Maʼlumotni tez-tez oʻzgaruvchi qisqa fragmentlar orqali qabul qilish koʻnikmasi shakllanadi. Natijada bolalarda uzoq vaqt davomida bir joyga diqqat qaratish, kitob oʻqish va mushohada yuritish qobiliyati susayadi.
Oʻz-oʻzini baholashning pasayishi: «Layk» va obunachilar soniga bogʻlanib qolish oʻsmirlarda xavotir va depressiyani kuchaytiradi. Ijtimoiy tarmoqlarda boshqalarning soxta muvaffaqiyatli hayotini kuzatish ularda nomunosiblik hissini paydo qiladi.
Kiberbulling: Internetda tahqirlash, poʻpisa va yolgʻon xabarlarga duch kelish bola ruhiyatiga ogʻir zarba beradi. Bolalar bu haqda ota-onalariga aytishga tortingani yoki qoʻrqqani sababli vaziyat yanada murakkablashadi.
IJTIMOIYLASHUV VA TARBIYADAGI MUAMMOLAR
Muloqotning susayishi: Texnologiyalar masofalarni yaqinlashtirsa-da, real munosabatlarni susaytiradi. Oila davrasida yoki doʻstlar davrasida har kim oʻz telefoniga «shoʻngʻishi» oqibatida bolalarda yuzma-yuz muloqot koʻnikmalari va empatiya (boshqalar his-tuygʻularini tushunish) darajasi pasayadi.
Nazoratsiz kontent: Nazoratsiz qolgan bola zoʻravonlik yoki shahvoniy mazmundagi videolar va notoʻgʻri qadriyatlarni targʻib qiluvchi kontentlar taʼsiriga tushib qolishi mumkin.
Raqamli qaramlik: Smartfonga boʻlgan kuchli bogʻliqlik xuddi giyohvandlik kabi miyaning «mukofotlash tizimi»ga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Bola telefonsiz qolganda asabiy va agressiv boʻlib qoladi, oʻqishdan chalgʻiydi.
XULOSA
Smartfon – bu shunchaki vosita. Uning yosh avlodga taʼsiri (ijobiy yoki salbiy boʻlishi) foydalanish madaniyatiga bogʻliq. Texnologiyalarni butunlay taqiqlash esa yechim emas, ammo ota-onalar bolaning raqamli olamiga oqilona chegara qoʻyishi, ular bilan sifatli vaqt oʻtkazishi va real hayotning afzalliklariga qiziqtirishi shart. Zotan, smartfon bolaning qoʻlida «xoʻjayin» emas, balki aqlli yordamchiga aylanishi kerak.
Feruz YOʻLDOSHOV,
oʻz muxbirimiz.