Gʻәrezsizlik jillarinda milliy qәdiriyatlardi tikleoʻ, tariyximizdi qalis hәm duris үyrenioʻ, әziz insanlar yadin qәsterleoʻ, mәdeniyat hәm kөrkem-өnerimiz raoʻajlanioʻina үles qosqan dөretioʻshiler xizmeti, olardiң bay ruoʻxiy miyrasin izertleoʻ, keң tүrde jәriyalaoʻ hәm үgit–nәsiyatlaoʻ, tariyxiy әdillikti qarar taptirioʻ bagʻdarinda keң kөlemli jumislar әmelge asirildi.

Atap aytqanda, 2001-jildan berli Өzbekstanda 31-avgust Qatagʻan qurbanlari yeske alioʻ kүni sipatinda keң belgilenedi. Sebebi, mәmleketimiz tariyxinda biygүna adamlardiң qani menen jazilgʻan betleri kөp. Bul Tүrkistanniң XIX әsirde basip alinioʻi, өtken әsirdegi jadidler hәreketiniң ayaoʻsiz saplastirilioʻi, 30-50–jillardagʻi qorqinishli qatagʻanlar, 80-jillardagʻi paxta isi hәm basqalar.

Usi orinda өtken әsirdiң 20-jillarinda jaslardi ilim alioʻgʻa bagʻdarlagʻan qayirli jumislardi yesletip өtioʻdi lazim dep taptiq. Bul dәoʻirde Buxarada xaliq respublikasi dүzildi. Jaңa turmis, jaңa arzioʻ–үmitler menen payda boldi. Usi payitlari Tүrkistan үlkesinde ulli bir agʻartioʻshiliq hәreket baslandi. Kolonialliq dүzim sebepli raoʻajlanioʻdan artta qalgʻan Tүrkistan xalqi zamanagөy ilim-pәn sirlarin үyrenioʻge kiristi. Usinday maqsette xalqimizdiң yeң qәbiletli perzentleri taңlap alinip, Yevropaniң raoʻajlangʻan mәmleketlerine oqioʻgʻa jiberildi. Bul tariyxiy iske ataqli mәmleketlik hәm jәmiyetlik gʻayratkerler Fayzulla Xojayev, Munavvar qori, Fitrat, Saidnosir Mirjalilov, Choʻlpon siyaqli ziyalilar bas qosti.

Jurtimizdan oqioʻgʻa jiberilgen 70 ke jaqin jaslar Germaniyaniң Berlin, Drezden, Bon, Xaydelberg, Darmshtadt siyaqli qalalarda mashinasazliq, elektrotexnika, ximiya, toqimashiliq sanaati, aoʻil xojaligʻi, meditsina, tariyx, filosofiya, pedagogika, genetika, injenerlik taraoʻlari boyinsha bilim aldi. Sebebi, Tүrkistan usinday qәnigelerge jүdә mүtәj yedi.

XX әsirdiң baslarinda jas jүrekleri sap arzioʻ-үmitler menen tolip–tasqan, alis Germaniyagʻa ilim hәm baxit izlep ketken jigit-qizlardiң bir topari oʻatanina qaytti. Biraq, nemets jurtinda oqip kelgen tүrkistanli jaslardiң kөpshiligi Stalin repressiyalariniң qurbani boldi. Germaniyada oqioʻin daoʻam yettirip atirgʻan yekinshi topar bolsa bul qorqinishli oʻaqiyalardan xabar taoʻip, albiraoʻshiliq hәm qaygʻigʻa tүsti. Buxara hүkimeti jiberip turgʻan stipendiyalar, jәmiyetler tәrepinen berilip atirgʻan materialliq jәrdemler pүtkilley toqtap qaldi. Tүrkistanli jaslar usinday aoʻir sharayatlarda da oqioʻin daoʻam yettirdi. Qiyinshiliq hәm mashaqatlardi jeңip, oqioʻin tamamlaydi. Biraq, Oʻatanda olardi algʻis hәm gүldәsteler yemes, tikenli simlar kүtip turgʻan yedi. Olar ashinioʻ hәm hүjdan azabi astinda ana jurtin qoyip, shet yellerge, atap aytqanda Tүrkiyagʻa ketioʻge mәjbүr boladi. Ibrohim Yorqin, Tohir Chigʻatoy, Ahmadjon Ibrohimov, Abduvahob Murodiy, Abdumajid Ibrohimov, Sattor Jabbor, Xayriniso Majidxonova, Saida Sherahmedova, Maryam Sultonmurodova hәm basqalardiң өmiri hәm xizmetleri, 30-jillardagʻi aoʻir tәgʻdiri pikirimizdiң ayqin dәlili.

Usilay yetip, 30-jillardiң yekinshi yariminda Өzbekstanda baslangʻan qanli terror aqibetlerinde Germaniyada oqip qaytqan jaslar nemets-fashist jansizlari, oʻatan satqinlari siyaqli jalgʻan ayiplaoʻlar menen atip taslandi. Soniң menen olardiң respublikamiz ekonomikasi, xojaligʻi, ilim-pәn hәm mәdeniyatiniң raoʻaji jolinda alip barip atirgʻan pidakerlik miynetleri joq yetildi, olardiң atlarin tilge alioʻgʻa jol qoyilmadi, hәtteki, agʻayin-jaqinlari da uzaq quoʻdalaoʻ hәm basimnan qutila almadi. Tүrkiya hәm Germaniyada qalip ketken jaslargʻa da oʻatan satqinlari sipatinda mүnәsibette bolindi. Tariyximizgʻa aq daq bolip tүsken 30-50–jillardagʻi qatagʻan qanshadan–qansha hadal insanlardiң өmirine zaoʻal boldi. Әsirese, kolonialliq dүzim basqarioʻina qarsi pikir bildirgen milliy dөretioʻshi ziyalilardiң bir qatar oʻәkilleri–Munavvar qori Abdurashidxanov, Asadulla Xojayev, Ashurali Zohiriy, Elbek, Abdulla Qodiriy, Choʻlpon, Fitrat, Otajon Hoshimiy, Usmon Nosir hәm basqalar qatagʻan qurbani bolgʻan. Solay yetip, keңes dүzimi, qatagʻanlar jәrdeminde ornatilgʻan tәrtip kүsheytildi, ol naraziliq hәm baslamashilardi kүsh penen joq yetti, insaniyat hәm demokratiyani ayaoʻsiz ayaq asti yetti.

Yekinshi jer jүzilik uristiң qarsaңinda hәm uristan keyingi jillarda da millet pidayilariniң basinan qara bulitlar ayirilmadi, kөpshiligi nahaq ayiplaoʻlar arqasinda qurban boldi. Mәdeniyatimizdiң ataqli gʻayratkerleri, Abdulla Qahhor, Mirtemir hәm Turob Tulagʻa qara jagʻildi. Maqsud Shayxzoda, Mirzakalon Ismoiliy, Shuxrat, Shukrullo, Said Ahmad siyaqli әdebiyatshilar, Hamid Sulaymon, Muhiddin qori Yoqubov, Sulaymon Azimov, Toʻxtasin Jalilov hәm basqa da alim, kөrkem–өner oʻәkilleri өz өmiriniң belgili bir jillarin qamaqxanalarda өtkerdi. Oybek redaktori bolgʻan «Sharq yulduzi» jurnali өz aldina singʻa ushiradi. Ol kosmopolitizm, siyasatsizliq, tәrtipsizliklerdi keltirip shigʻaratugʻin shigʻarmalardi basip shigʻarioʻda ayiplandi. 1937-1939-jillardiң өzinde Өzbekstan SSR Ishki isler xalq komissarlariniң үshlikleri tәrepinen 41 miңnan ziyat adam qamaldi. Olardan 37 miңnan artigʻi sudlandi, 6 miң 920 si adam atip taslandi. 1939-1953–jillarda bolsa 61 miң 799 ziyat adam qamaldi. Olardan 56 miң 112 si tүrli mүddetlerge azatliqtan ayirildi. 7 miң 100 bolsa atip taslandi.

Nizamgʻa qayshi rәoʻishte jinayiy juoʻapkershilikke tartilgʻanlar arasinda alimlar, әskeriyler, ziyalilardan tartip әpioʻayi jumisshilar, diyqanlar, hәtteki өnermentlerdi de tabioʻ mүmkin yedi. Gʻәrezsizlikke yeriskenge shekem qatagʻanniң qorqinishli tolqini hәr dayim qalqip turdi. Bul boyinsha 1980-jillarda da jalgʻan ayiplaoʻ hәm toqimalar arqali «өzbek isi» tamgʻasi menen xalqimizdiң basina tүsken qara kүnlerdi umitip bolmaydi. Gdlyan hәm Ivanov basshiligʻindagʻi buringʻa aoʻqam prokuraturasi tәrepinen «өzbek isi», «paxta isi» siyaqli jalgʻan ayiplaoʻlar uyimlastirildi. Өzbek xalqi ashkөzlik, jagʻimpazliq, bөrttirioʻshlik hәm basqa da isler menen ayiplandi. Bir gʻana «paxta isi» boyinsha respublikamizdiң 25 miңgʻa jaqin adami sud hәm tergeoʻsiz qamaqqa alindi.

Bүgin mәmleketimiz basshisi tәrepinen alip barilip atirgʻan әdil milliy siyasat nәtiyjesinde tariyxiy haqiyqat tiklengenin, tinishliq hүkim sүrip atirgʻan mәmleketimizde insan yadi hәm ruoʻxiy qәdiriyatlargʻa үlken itibar qaratilip atirgʻanin ayiriqsha atap өtioʻ lazim. Bul perzentlerimiz ushin әhmiyetke iye өrnek bolip xizmet yetedi. Өzbekstan gʻәrezsizlik jillarinda, haqiyqattan da, insan, oniң tәgʻdiri, yerkinligi, ar–namisi hәm qәdir–qimbati uligʻlangʻan mәmleketke aylandi.

 

Gʻayratulla SHUKUROV,

өz xabarshimiz.

Aoʻdarmalagʻan Azamat PIRNIYAZOV.