Bir qarashda axborot imkoniyatlar eshigini ochadigan kuch sifatida namoyon boʻladi. Biroq axborotning hajmi ortib borgani sari uning tarkibidagi ishonchsiz, soxta, manipulyativ va zararli maʼlumotlar ham koʻpaymoqda. Shu sababli zamonaviy jamiyat oldida ikki muhim vazifa turadi. Birinchisi – axborot va raqamli tizimlarni tashqi hamda ichki tahdidlardan himoya qilish. Ikkinchisi esa insonni yolgʻon, manipulyativ va zararli axborot taʼsiridan asrash. Birinchi vazifa axborot xavfsizligi tushunchasi bilan bogʻliq boʻlsa, ikkinchisi mediasavodxonlik orqali amalga oshiriladi.
Axborot xavfsizligi va mediasavodxonlik bir-biridan ajralgan ikki alohida yoʻnalish emas. Ular oʻzaro bogʻlangan va bir-birini toʻldiruvchi himoya mexanizmlaridir. Texnik vositalar kompyuter, telefon yoki maʼlumotlar bazasini himoya qilishi mumkin. Ammo inson ongini, uning qarashlari va qarorlarini faqat bilim, tanqidiy fikrlash va axborotni toʻgʻri baholash koʻnikmalari orqali himoya qila oladi.
Axborot maydonidagi yangi tahdidlar
Raqamli texnologiyalarning rivojlanishi axborot almashinuvini tezlashtirdi. Ilgari maʼlum bir xabarni keng auditoriyaga yetkazish uchun gazeta, radio yoki televideniye kabi ommaviy axborot vositalari zarur edi. Bugun esa smartfon va internetga ega har qanday shaxs bir necha soniya ichida minglab, hatto millionlab odamlarga axborot tarqatishi mumkin. Bu demokratik muloqot, fuqarolik faolligi va erkin axborot almashinuvi uchun katta imkoniyatdir. Biroq ayni paytda nazoratsiz, tekshirilmagan va zararli kontentning ommaviy tarqalishi uchun ham sharoit yaratadi.
Bugun axborot maydonida uchraydigan asosiy tahdidlardan biri – feyk xabarlardir. Feyk xabar haqiqatga mos kelmaydigan, ataylab yoki bilmasdan tarqatiladigan axborotdir. Baʼzan bunday xabar mutlaqo toʻqib chiqariladi. Ayrim holatlarda haqiqiy voqeaning maʼlum qismi olinib, unga notoʻgʻri maʼno beriladi. Shu tariqa xabar tashqi koʻrinishidan ishonchli boʻlib koʻrinadi, ammo uning mazmuni auditoriyani chalgʻitishga xizmat qiladi.
Axborot maydonidagi yana bir tahdid – manipulyatsiyadir. Manipulyatsiyada axborot toʻliq yolgʻon boʻlmasligi mumkin. Ammo faktlar ataylab tanlab beriladi, muayyan maʼlumotlar yashiriladi, voqea bir tomonlama talqin qilinadi. Natijada auditoriyaga maʼlum bir xulosa majburan singdiriladi. Masalan, muayyan hodisa haqida faqat salbiy maʼlumotlar berilib, ijobiy yoki muqobil nuqtayi nazarlar tilga olinmasligi mumkin. Yoki statistik raqamlar umumiy sharoitdan uzib olinib, vaziyatni aslidan ogʻir yoki yengil koʻrsatish uchun ishlatiladi. Bunday yondashuv axborotni soxtalashtirishdan koʻra murakkabroq, chunki unda haqiqiy faktlar ham mavjud boʻladi.
Bundan tashqari, kiberfiribgarlik, fishing, shaxsiy maʼlumotlarni oʻgʻirlash, soxta veb-saytlar, qalbaki investitsiya loyihalari va telefon orqali aldash holatlari ham axborot xavfsizligining dolzarb muammolaridandir. Jinoyatchilar koʻpincha foydalanuvchining ishonuvchanligi, shoshqaloqligi yoki raqamli bilimlari yetarli emasligidan foydalanadi. Demak, axborot xavfsizligiga tahdid faqat texnik qurilmadan kelmaydi. Koʻp hollarda eng zaif boʻgʻin insonning oʻzi boʻladi.
Mediasavodxonlik nima?
Mediasavodxonlik – insonning ommaviy axborot vositalari va raqamli platformalar orqali tarqatilayotgan axborotni topish, tushunish, tahlil qilish, baholash, yaratish va masʼuliyat bilan tarqatish qobiliyatidir.
Bu faqat gazeta oʻqish yoki internetdan foydalanishni bilganlikni anglatmaydi, axborotning kim tomonidan, qanday maqsadda, qaysi vositalar orqali va kim uchun tayyorlanganini anglashni ham talab qiladi. Mediasavodxon inson xabar mazmuni bilan birga uning shakliga ham eʼtibor beradi. Sarlavha qay darajada xolis? Surat voqeaga tegishlimi? Muallif kim? Manba koʻrsatilganmi? Boshqa ishonchli nashrlar ham shu voqea haqida xabar berganmi? Matnda fakt va shaxsiy fikr qay darajada ajratilgan? Bu kabi savollar axborotni toʻgʻri baholashga yordam beradi.
Mediasavodxonlikning asosida tanqidiy fikrlash yotadi. Tanqidiy fikrlash har bir axborotni inkor qilish yoki hammaga shubha bilan qarash degani emas. U dalillarni tekshirish, turli nuqtayi nazarlarni solishtirish, mantiqiy bogʻlanishlarni koʻrish va mustaqil xulosa chiqarish qobiliyatidir. Mediasavodxon inson axborotni hissiyot asosida emas, dalillarga tayanib baholaydi. U yoqimli fikrni haqiqat deb, yoqimsiz maʼlumotni yolgʻon deb qabul qilmaydi. Aksincha, oʻz qarashlariga mos kelmaydigan axborotni ham oʻrganishga tayyor boʻladi.
Yoshlar va bolalarning axborot xavfsizligi
Yoshlar raqamli texnologiyalardan eng faol foydalanuvchi qatlam hisoblanadi. Ular ijtimoiy tarmoqlar, videoplatformalar va messenjerlarda koʻp vaqt oʻtkazadi. Bu muhit ularning dunyoqarashi, qadriyatlari, til madaniyati va xulq-atvoriga kuchli taʼsir koʻrsatadi.
Bolalar va oʻsmirlar har doim ham reklama, koʻngilochar kontent, bloger fikri va haqqoniy axborot oʻrtasidagi farqni anglay olmaydi. Ayrim blogerlar mahsulot yoki xizmatni reklama qilgan holda uni shaxsiy tavsiya sifatida koʻrsatishi mumkin. Yosh auditoriya esa bunday yashirin reklamani haqqoniy fikr deb qabul qiladi. Shuningdek, zoʻravonlikni oddiylashtiruvchi, xavfli xatti-harakatlarni targʻib qiluvchi, inson qadr-qimmatini kamsituvchi yoki yolgʻon muvaffaqiyat tasavvurini yaratadigan kontent ham bolalar ruhiyatiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin.
Ota-onalarning vazifasi bolani internetdan butunlay uzib qoʻyish emas. Bunday yondashuv zamonaviy sharoitda samara bermaydi. Aksincha, bolaga axborotni toʻgʻri tanlash, xavfli kontentni anglash, shaxsiy maʼlumotlarni oshkor qilmaslik va notanish insonlar bilan ehtiyotkor muloqot qilishni oʻrgatish lozim.
Maktablarda ham mediasavodxonlikni alohida mavzular doirasida emas, turli fanlarga integratsiya qilish maqsadga muvofiq. Masalan, tarix darsida manbalarni solishtirish, ona tili darsida matndagi manipulyativ iboralarni tahlil qilish, informatika darsida shaxsiy maʼlumotlar xavfsizligini oʻrgatish mumkin.
aniqlik va ishonchlilik birinchi oʻrinda
Professional jurnalistika axborot xavfsizligini taʼminlashda muhim institut hisoblanadi. Jurnalistning vazifasi faqat voqea haqida xabar berish emas, balki uni tekshirish, manbalarni solishtirish, turli tomonlarning pozitsiyasini oʻrganish va jamoatchilikka xolis axborot taqdim etishdan iborat.
Ijtimoiy tarmoqlarda tezkorlik asosiy ustunlikka aylangan boʻlsa-da, jurnalistika uchun aniqlik va ishonchlilik birinchi oʻrinda turishi kerak. Notoʻgʻri xabarni birinchi boʻlib berishdan koʻra, toʻgʻri va tasdiqlangan axborotni biroz keyinroq eʼlon qilish jamoatchilik manfaatiga koʻproq xizmat qiladi. Tahririyatlarda faktcheking amaliyotini kuchaytirish, sunʼiy intellektdan foydalanish boʻyicha ichki qoidalar ishlab chiqish va xodimlarning raqamli koʻnikmalarini muntazam oshirib borish zarur.
Jurnalist manbadan olingan axborotni tayyor holda qabul qilmasligi, uning manfaatlari va ishonchlilik darajasini baholashi lozim. Anonim manbalar, ijtimoiy tarmoqlardagi tasdiqlanmagan postlar va tarqalish tezligi yuqori boʻlgan shov-shuvli xabarlarga alohida ehtiyotkorlik bilan yondashish talab etiladi. Professional ommaviy axborot vositalari jamiyatda ishonchli axborot maydonini shakllantirish, feyklarni rad etish va aholiga murakkab jarayonlarni sodda hamda xolis tushuntirish orqali axborot barqarorligiga hissa qoʻshadi.
umumiy masʼuliyat
Mediasavodxonlikni rivojlantirish bir marta oʻtkaziladigan trening yoki qisqa axborot kampaniyasi bilan cheklanmasligi kerak. Bu uzoq muddatli, tizimli va barcha aholi qatlamlarini qamrab oluvchi jarayon boʻlishi zarur.
Maktab va oliy taʼlim muassasalarida tanqidiy fikrlash, raqamli etika, faktcheking va axborot xavfsizligi koʻnikmalarini oʻrgatish muhim. Oʻqituvchilarning oʻzi ham zamonaviy axborot muhitini tushunishi va oʻquvchilarga amaliy misollar asosida bilim berishi lozim.
Kutubxonalar ham mediasavodxonlik markazlariga aylanishi mumkin. Zamonaviy kutubxonachi faqat kitob topib beruvchi mutaxassis emas, balki ishonchli axborot manbalarini tavsiya etuvchi va foydalanuvchiga axborotni baholashda yordam beruvchi maslahatchi boʻlishi kerak.
Mahalla, nodavlat tashkilotlar, ommaviy axborot vositalari va faol blogerlar ham aholi oʻrtasida mediasavodxonlik madaniyatini shakllantirishga hissa qoʻshishi mumkin. Ayniqsa, sodda tilda tayyorlangan qoʻllanmalar, qisqa videolar va hayotiy misollarga asoslangan tushuntirish materiallari samarali hisoblanadi.
Axborot xavfsizligi zamonaviy jamiyatning barqaror rivojlanishi uchun zarur boʻlgan asosiy shartlardan biridir. U faqat kompyuter tizimlari, serverlar yoki maxfiy maʼlumotlarni himoya qilish bilan cheklanmaydi. Axborot xavfsizligi inson ongi, jamoatchilik ishonchi, ijtimoiy totuvlik va milliy manfaatlarni himoya qilishni ham qamrab oladi.
Mediasavodxonlik esa mazkur xavfsizlikning inson omili bilan bogʻliq eng muhim qismi hisoblanadi. Chunki feyk, manipulyatsiya va axborot firibgarligiga qarshi kurashda faqat texnik vositalar yetarli emas. Inson axborotni mustaqil tahlil qilish, manbani tekshirish, fakt bilan fikrni farqlash va masʼuliyat bilan axborot tarqatish qobiliyatiga ega boʻlishi kerak.
Raqamli davrda har bir fuqaro nafaqat axborot isteʼmolchisi, balki uning tarqatuvchisi hamdir. Bir marta tekshirilmay ulashilgan xabar koʻplab insonlarni chalgʻitishi mumkin. Bir marta ehtiyotkorlik bilan amalga oshirilgan tekshiruv esa katta muammoning oldini olishi mumkin. Shu bois axborot xavfsizligi davlat idoralari, huquqni muhofaza qiluvchi organlar yoki axborot texnologiyalari mutaxassislarining oʻzigagina tegishli vazifa emas. Bu — oila, maktab, oliy taʼlim, jurnalistika, jamoat tashkilotlari va har bir fuqaroning umumiy masʼuliyatidir.
Beruniy ALIMOV,
OʻzDJTU Media va kommunikatsiyalar ilmiy tadqiqot instituti direktori,
filologiya fanlari doktori,
professor.