Журтимиздағи тарийхий естеликлердиң саӯлати, өзине тән архитектуралиқ усили, жиллар синақларинан өтип бизге шекем жетип киятирғани пүткил дүняни лал қалдирмақта. Саяхацҳилар бабаларимиз тәрепинен шеберлик пенен жаратилған көркем өнер шиғармаларин өз көзи менен көриӯ, олардағи уллилиқти сезиниӯ ушин келеди.
Өзбекстанда тарийхий естеликлер ҳаққинда сөз етилгенде, биринши нәӯбетте, Самарқанд, Бухара, Хийӯа киби ЮНЕСКО дизиминен орин алған қалалар көз алдимизға келеди. Себеби, Ташкент, Қоқан, Әндижан, Шаҳрисабз-бул шеги жоқ заманагөй шиғис ертеги.
Журтимизға келген саяхацҳилар өз саяхатларин, ең дәслеп, ТАШКЕНТ қаласинан баслайди. Ташкент қаласиниң қәдимги атлари түрли дәреклерде ҳәр түрли уширасади. Чоч, Бинкант, Шош. Ташкент ати дәслепки рет Махмуд Қошғарийдиң «Девони луғотит-турк» шиғармасинда уширасади.
Ташкенттиң Ески шаҳар бөлиминде жайласқан ески Кайковус анҳори бойиндағи Ҳазрати Имом комплексинде түрли дәӯирлерде қурилған архитектуралиқ естеликлер жәмлескен. Ол ташкентли атақли диний алим, шофеий мазҳабиниң имамларинан, қараханийлер жетекшиси Абу Бакр Муҳаммад Каффол Шошийдиң мақбараси әтирапинда дүняға келгени ушин Ҳәзирети Имам ати менен аталади.
Жер жүзиниң сайқали, әйемги ҳәм ҳәмийше жас САМАРҚАНД бәрқулла саяхацҳиларди өзине тартип келген. Самарқанд тарийхта болғани сияқли, бүгин де пүткил дүнядағи адамлардиң итибаринда болип келеди.
Самарқанд қаласина эрамиздан алдиңғи ВИИИ әсирде тийкар салинған. Ертедеги Персия империяси қураминдағи Сӯғд ӯәлаятиниң пайтахти есапланған. Дәслепки Самарқанд ҳәзирги Афросиёб археологиялиқ аймағинда болған. ХИИИ әсирде монголлар ҳүжиминен кейин үлкен зиян көрген қала кейиншелли адамлар көшип кетиӯи ақибетинде босап, қарабаханаға айланған. ХИВ әсирде Әмир Темур ҳүкимранлиғи дәӯиринде қала өз қүдиретиниң шиңина шиққан.
Тек ғана Самарқанда емес, бәлким пүткил Өзбекстанниң тимсали болған Регистан майдани қаланиң танистириӯ қағази есапланади. Самарқандқа барған ҳәр бир адам Регистан ансамблин көрмей қайтпайди. Регистан майдани Самарқандтиң орайи есапланади. Ол жерде базар болған. ХВ әсирде Мирза Улуғбек бул жерде медиресе, хонакоҳ, кәрӯансарай қурдиради. ХВИИ әсирге келип Самарқанд ҳәкими Ялангтуш Баҳодир Улуғбек медиресеси алдинда, хонакоҳ орнинда үлкен медиресе қурдиради. Пештақ бөлиминде жолбарис сүӯрети түсирилгени безеӯлери ушин халиқ арасинда Шердар ати менен белгили. Майданниң батис бөлиминде Мирзойи кәрӯансарайи орнинда Ялантуш Баҳодирдиң екинши медиресеси бар.
Самарқандтиң және бир гәӯҳари Әмир Темур мақбараси болип, ол ХВ әсирдиң басларина тийисли. Дәслеп бул жерде Әмир Темурдиң ақлиғи ҳәм тахт мийрасхори Муҳаммад Султан бир медиресе ҳәм бир хонакоҳ қурдирған. Еки бина бир-бирине қарама-қарси етип тикленген. 1403-жилда Муҳаммад Султан Шомда қайтис болади. Темур ақлиғи ушин уси комплекс аймағинда мақбара қуриӯди буйиради.
Самарқадтиң муқәддес қәдем жайлари арасинда шубҳасиз, Қусам ибн Аббос мақбараси жетекши есапланади. Бул мақбара Шоҳи Зинда архитектуралиқ комплексиниң курилиӯинда үлкен рол ойнаған. Себеби, әйне уси мақбара әтирапинда кейиншелли көплеген мақбаралар қурилған. Комплекс ХИ–ХХ әсирлер даӯаминда қәлиплесип барған. Дәслеп ХИ–ХИИ әсирлерде, қараханийлер ҳүкимранлиғи дәӯиринде мақбаралар қурилған.
Қуббат-ул ислом – БУХОРОИ ШАРИФтиң жасин тарийхшилар 2500 жилдан артиқ деп есаплайди. Бухара алабинда жүдә қәдимги заманлардан бир қанша ири қалалар болған. Пойкент, Ромитан, Варахша ҳәм Вобкент усилар қатаринан. Бухарада саманийлер ҳәм қараханийлер дәӯиринде көплеген қурилис имаратлари, медиреселер, мешитлер, жәмиетлик биналар, моншалар қурилди. Орайлиқ Азиядағи дәслепки медиресе де әйне Бухарада қурилған болип, ол Фаржак деп аталған. Уси биналардиң көпшилиги монголлар басқиншилиғи пайитинда бузип тасланди. Монголлардан алдиңғи қурилислардан Исмайил Саманий мақбараси, Минораи Калон, Вобкен минараси, Мағоки аттор сияқли иншаатлар сақланип қалди.
Бухараға келген ҳәр бир саяхацҳи Исмайил Саманий мақабараси, Пойи Калон ансамбли, Ситораи Моҳи-Хоса сарайин әлбетте барип көреди. Исмайил Саманий мақбараси ИХ–Х әсирлерге тийисли айириқша естелик комплекси есапланади. Бирақ Бухараниң шақириӯ қағази, шубҳасиз Пойи Калон комплекси болади. Комплекс Арисланхан минараси, Үлкен жоме мешити ҳәм Мир Араб медиресесинен ибарат. Комплекстеги ең ески бина бул халиқ арасинда Минораи Калон, яғний Үлкен минара деп жүритилетуғин Арисланхан минараси есапланади. Минара 1127-жилда қараханийлер ҳүкимдари Арисланхан Мухаммад буйриғина көре, Уста Бақо басшилиғиндағи қурилисшилар тәрепинен қурилған.
Орта әсирлер қалалари келбетин елеге шекем сақлап киятирған Орайлиқ Азиядағи бирден-бир қала– ХИЙӮА. Хийӯаниң ати Х әсирден баслап ҳүжжетлерде тилге алина баслайди. Мәселен, Х әсирде жасаған тарийхши Истаҳрий Хийӯани сол дәӯирдиң ең ири 30 қаладан бири, дейди. Қала ати Ишан қалада жайласқан Хейвақ қудиғинан алинған. Буннан тисқари, осетин тилиндеги «Хиаув» қала сөзинен яки антик дәӯирде қала жанина ағип өткен Хейканик, ҳәзирги Полвонёп канали атинан келип шиққан деген болжаӯлар да бар. Хийӯа қаласи ХВИ–ХХ әсирлерде Хорезм (Хийӯа) ханлиғиниң пайтахти ӯазийпасин атқарған.
Хийӯа қаласиндағи Ишан қала архитектуралиқ комплекси 1990-жилда ЮНЕСКО дизимине киргизилген ҳәм мәмлекет қорғаӯина алинған. Ишан қала ишки қала дегенди билдиреди. ХИХ әсирде қаладағи халиқ сани көбейгеннен соң, адамлар қала дийӯали сиртина шиғип орналаса баслайди. Сонда Хорезм хани Мухаммед Рахимхан И дийӯали артинда жасаӯши халиқти сиртқи ҳүжимлерден сақлаӯ мақсетинде екинши дийӯалди тиклетеди. Сол тәризде қала еки бөлимге, Дишан қала (сиртқи қала) ҳәм Ишан қалаға (ишки қала) бөлинеди. Бирақ сиртқи дийӯаллар ХХ әсирде қаланиң кеңэйиӯи нәтийжесинде бузип тасланған. Дишан қаланиң бир неше дәрӯазалари сақланип қалған. Ишан қала болса дийӯаллари оңланған ҳалинда сақланған.
Ишки ислер органларинда да елимиз тарийхин үйрениӯге айириқша итибар қаратилған. Атап айтқанда, хизметкерлердиң руӯхий-ағартиӯшилиқ бойинша билимлерин арттириӯ, оларди миллий қәдириятларға садиқ бәркамал шахс сипатинда тәрбиялаӯ мақсетинде ИИМ Руӯхий-ағартиӯшилиқ жумислари ҳәм кадрлар менен тәмийинлеӯ департаменти тәрепинен «Руӯхийлиқ маршрутлари» ислеп шиғилған. Оған тийкар, хизметкерлер журтимиздиң диққатқа илайиқ оринлари, музейлер, руӯхий-ағартиӯшилиқ мәсканлари, тарийхий ҳәмде мәдений естеликлерге баради.
Мәмлекетимиздеги әсирлер жүгин көтерип киятирған бар тарийхий естеликлер, қәдемжайлар бәршемиздиң мақтанишимиз. Олар бизге бабаларимиздан қалған улли мийрас. Оларди асирап-абайлаӯ, келешек әӯладқа пүтин жеткериӯ бәршемиз ушин әҳмиетли ӯазийпа. Ҳәр биримиз журтимиздғаи тарийхий естеликлердиң тарийхин билиӯимиз ҳам өз перзентлеримизге үйретиӯимиз лазим.
Сарвар СОБИРОВ,
өз хабаршимиз.
Аӯдармалаған Азамат ПИРНИЯЗОВ.