Tariyxtan mәlim bolgʻaninday, tүrkiyler dүnyaniң kөp bөlegin basqargʻan, Qitaydan Misrgʻa shekem, Vengriyadan Indiyagʻa shekem tүrkiy hүkimdarlar hүkimet jilaoʻin qollarinda uslap turgʻan. Tүrk qagʻanatligʻi, Xazar qagʻanatligʻi, Gʻaznaviyler, Saljuqiyler, Altin Orda, Әmir Temur saltanati, Misrdagʻi mamlyukler dinastiyasi, Boburiyler, Usmoniyler imperiyalari, Sheybaniyler mәmleketi-bul jәhәn tariyxi hәm mәdeniyatina үlken үles qosqan ulli tүrkiy mәmleketlerdiң bir bөlegi.

Tilekke qarsi, mine usinday үlken saltanatlargʻa tiykar salgʻan sәrkardalar, jәhәn ilim-pәni hәm mәdeniyatina biybaha үles qosqan alimlargʻa besik bolgʻan jurtta dәslep Patsha Rossiyasi imperiyasi, keyin ala sovetler dәoʻirinde alip barilgʻan siyasat nәtiyjesinde xalqimiz өziniң haqiyqiy tariyxin derlik umita jazladi.

Basip alioʻshilar tүrkiylerdiң jaoʻingerlik ruoʻxin tөmenletioʻ, kөterilis hәm qozgʻalaңlardiң aldin alioʻ ushin, yeң dәslep, olardiң ruoʻxiyligʻi, milliy sezimlerinen ayirioʻgʻa zor berip hәreket yetti. Tүrkistan general-gubernatori M.Skobelevtiң «Milletti joq yetioʻ ushin oni qirip jiberioʻ shәrt yemes, oniң mәdeniyatin, kөrkem өnerin, tilin joq yetseң boldi, tez arada өzi-aq joq bolip ketedi... » degen sөzleri Tүrkistandagʻi jaoʻlap alioʻ siyasatiniң mәnisin aship beredi. Әsirese, sovetler hүkimranligʻi өtken jetpis jildan artiq dәoʻir ishinde rejeli tәrizde xalqimizdiң ruoʻxiyligʻina qarsi alip barilgʻan siyasat nәtiyjesinde olar bul niyetine belgili bir dәrejede yeristi.

Sovetler Aoʻqaminda barliq milletler teңligi haqqinda aytilsa da, bunday alip qaragʻanda «jeң ishinde» bul xaliqlargʻa qarsi, olardi kemsitioʻ, aoʻqam quraminda mәjbүriy hәm turaqli baqlaoʻda uslap turioʻ siyasati alip barildi. Bul siyasat sovet dәoʻiriniң yeң soңgʻi kүnlerine shekem әmelde boldi.

Өzlikti aңlaoʻgʻa qaray jol

Gʻәrezsizlik jillarinda Өzbekstanda milliy tariyximizdi qalis үyrenioʻ, tүrli basimlargʻa qaramastan, әsirlerden өtip jasap kelgen milliy qәdiriyatlarimizdi, bay ruoʻxiy miyrasimizdi qayta tikleoʻ, bir sөz benen aytqanda, uzaq jillar basqinshiliq zuliminan yezilgen xaliqqa өzligin aңlatioʻ hәm tariyxiy әdillikti tikleoʻ boyinsha kөplegen unamli isler әmelge asirildi. Milliy mәdeniyatimizgʻa, jәhәn tsivilizatsiyasi raoʻajina үlken үles qosqan babalarimiz–Imam Buxariy, Imam Termiziy, Bahouddin Naqshband, Xoja Axmet Yassauiy, Al-Xorezmiy, Al-Fergʻaniy, Ibn Sino, Jaloliddin Manguberdi, Әmir Temur, Mirza Ulugʻbek, Әliysher Naoʻayi, Babur hәm basqa kөplep babalarimizdiң ilimiy hәm ruoʻxiy miyrasi xalqimizgʻa qaytarildi, tuoʻilgʻan sәneleri pүtkil mәmleket, hәtteki, xaliq araliq kөlemde keң nishanlandi, shigʻarmalari qayta-qayta baspadan shigʻarildi.

Oʻatanimiz azatligʻi jolinda shahid ketken agʻartioʻshilar-Abdulla Avloniy, Munavvar qori Abdurashidxonov, Abdulla Qodiriy, Sholpan, Fitrat, Usman Nosir, Fayzulla Xujayev hәm basqa da haqiyqiy xaliq perzentleriniң pәk atlari tiklenip, shigʻarmalari baspadan shiqti.

2000-jil 12-may kүni Tashkentte basip alioʻshiliq dәoʻiri qurbanlari yadin mәңgilestirioʻ maqsetinde «Shahidlar yesteligi» kompleksi, 202-jil 31-avgustte usi kompleks aymagʻinda «Qatagʻan qurbanlari yesteligi» muzeyi saltanatli rәoʻishte ashildi hәm 31-avgust mәmleketimizde «Qatagʻan qurbanlarin yeske alioʻ kүni» dep jәriyalandi.

Naoʻriz, Ramazan hәm Qurban hayitlariniң keң nishanlanioʻi, uzaq jillar itibarsiz qalgʻan tariyxiy yestelikler, meshit-medireselerdiң tiklenioʻi, ziyarat orinlariniң qayta oңlanip, abat yetilioʻiniң tiykarinda milliy ruoʻxiyligʻimizdi jetilistirioʻ, өzligimizdi aңlaoʻ maqseti gөzlengen desek qәte bolmaydi.

Xaliqtiң qәddin ruoʻxi tikleydi

Bul siyaqli jumislar bүgingi kүnde de daoʻam yettirilmekte. Sebebi, hәzirgi quramali hәm tәshioʻishli dәoʻirde gʻәrezsizligimizdi hәr tәrepleme bekkemleoʻ, tariyximizdiң belgisiz betlerin tikleoʻ hәm ilimiy kөz–qarastan tereң үyrenioʻ, agʻartioʻshi babalarimizdiң Oʻatan azatligʻi hәm jurt raoʻajlanioʻi haqqindagʻi ideyalarin kerek bolsa «qayta tiriltioʻ», olardiң batirligʻi hәm mәrtligi misalinda jas әoʻladti oʻatansүyishilik ruoʻxinda tәrbiyalaoʻ, Oʻatan tәgʻdiri hәm keleshegine juoʻapkershilik tuygʻisin, puqaraliq pozitsiyasin kүsheytioʻ jүdә әhmiyetke iye.

Prezidentimizdiң qatar pәrman hәm qararlarina tiykar agʻartioʻshi babalarimizdiң muqaddes arzioʻlarin әmelge asirioʻ, mәmleketimizde jaңa-үshinshi Renessans tirnagʻin jaratioʻ strategiyaliq oʻaziypa yetip belgilendi. Atap aytqanda, 2020-jil 8-oktyabrdegi «Qatagʻan qurbanlariniң miyrasin jәne de tereң үyrenioʻ hәm olardiң yesteligin mәңgilestirioʻge baylanisli qosimsha is-ilajlar haqqinda» gʻi biyligi hәm de «Siyasiy qatagʻan qurbani bolgʻan jerleslerimizdiң өmiri hәm miynet jolin үyrenioʻ, үgit–nәsiyatlaoʻ hәm de olardiң yesteligin mәңgilestirioʻ boyinsha jumislardi keңeytioʻ haqqinda» gʻi qararlar bul bagʻdardagʻi unamli jumislardi sipat hәm kөlem tәrepinen jaңa basqishqa kөterioʻge imkan jaratti.

Behbudiy, Sholpan, Munavvar qori, Ibrat, Fitrat, Abdulla Qodiriy, Gʻulom Zafariy siyaqli jadid babalarimiz, Islomxoʻja, Bahadir Jalaңtөs kibi mәmleketlik gʻayratkerlerdiң өmiri hәm xizmetleri haqqinda hүjjetli hәm kөrkem filmler tayarlanioʻi, jadidler jumislarina tiyisli kөplegen jaңa izertleoʻler hәm kitaplardiң baspadan shigʻioʻi, spektakllerdiң qoyilioʻin bugʻan misal yetip keltirioʻ mүmkin.

Bul bagʻdardagʻi jumislar huqiqiy taraoʻda da daoʻam yettirilip, 2021-2024 jillar daoʻaminda Өzbekstan Respublikasi Oliy sudi tәrepinen 1 miң 200 den artiq siyasiy qatagʻan qurbanlariniң aqlangʻanin mәmleketimiz sotsialliq–siyasiy hәm mәdeniy turmisindagʻi үlken oʻaqiya, bir sөz benen aytqanda tariyxiy әdalattiң tiklenioʻi dep aytioʻ mүmkin. Yeң tiykargʻisi, gʻәrezsizlik jillarinda tariyxiy әdalattiң tiklenioʻi nәtiyjesinde xalqimizgʻa qaytarilgʻan ulli babalarimizdiң ruoʻxiy miyrasi, ibratli turmisi, өz janin ayamastan Oʻatan azatligʻi jolinda kөrsetken mәrtligi jaңa Өzbekstandi qurioʻda xalqimizgʻa jүdә үlken ruoʻxiy kүsh–qүdiret bagʻishlap kelmekte.

Juoʻmaq retinde aytioʻ mүmkin, usi ulli tariyximizdan sabaq algʻan, babalarimizdiң pәk atlarin tanigʻan jaslardiң olargʻa mүnәsip әoʻlad bolioʻina umtilioʻi, milliy ruoʻxi bәlent, shin mәniste oʻatansүygish shaxs sipatinda kәmal tabioʻi shubhasiz.

Elbek NORMOʻMINOV,

Ishki siler ministrligi muzeyi basligʻi,

mayor.

Aoʻdarmalagʻan Azamat PIRNIYAZOV.