Insanniң jәmiyettegi orni oniң materialliq bayliqlari menen yemes, bәlkim joqari mәnaoʻiy kelbeti menen belgilenedi. Prezidentimiz sөzi menen aytqanda yeger jәmiyet turmisiniң denesi ekonomika bolsa, oniң jani hәm ruoʻxi mәnaoʻiyat yesaplanadi. Sebebi, tereң bilimli jәmiyet hәr qanday reformalargʻa qәdir boladi.
Biz өz aldimizgʻa Jaңa Өzbekstanda tereң bilimli jәmiyet dүzioʻdi qoygʻanbiz. Bul ulli maqsetlerimizden biri. Xosh, bilimli jәmiyet qashan dүziledi?
Pikirimizshe, birinshiden, bunday jәmiyette jasaytugʻin insanlar yeң әoʻyele, jigerli bolioʻi kerek. Gәp sonda, bүgingi jәmiyetimizde jigeri bos, tүrli pikirler, kөz-qaraslardi analiz yete almaytugʻin, kimlergedur yaki qandaydur ideyalargʻa kөz-kөreki yerip ketetugʻin puqaralarimiz өkinishke oray joq yemes. Sonliqtan da, bilimli jәmiyet jigeri kүshli insanlar jәmiyeti yesaplanadi.
Yekinshiden, bilimli jәmiyet adami keң mәniste oʻatansүyioʻshi bolioʻi kerek. Oʻatan sezimi–muqaddes tuygʻi. Oʻatandi tek sөzde gʻana jaqsi kөrip bolmaydi. Haqiyqiy oʻatansүyioʻshilik insanniң әmeliy jumisinda kөrinedi.
Үshinshiden, bilimli jәmiyette jasaytugʻin insanniң jәne bir ayiriqsha belgisi oniң siyasiy mәdeniyati menen baylanisli. Siyasiy mәdeniyat bolsa jәmiyettiң ulioʻmaliq mәdeniyati tiykarinda qәliplesedi.
Tөrtinshiden, bilimli jәmiyette ruoʻxiy jetilisken insanniң kelbetindegi jүdә әhmiyetli sipatlardan jәne biri oniң bekkem isenimi menen baylanisli. Ol yeң dәslep, isenimi bekkem insandur. Isenim tiykarinan insan tәrepinen өzlestirilgen bilimler arqali jүzege keledi.
Jaңa ruoʻxiy mәkan–bir arzioʻ yetip atirgʻan Jaңa Өzbekstanniң ruoʻxiy kelbeti aniq sәoʻlelenetugʻin, xalqimiz umtilip atirgʻan hәm yel-jurtimiz baxtiyar jasaytugʻin jәmiyet.
Hәr qanday Renessansti tereң bilimsiz jaratip bolmaydi. Үshinshi Renessansti jaratioʻ ushin әoʻyele tereң bilimge iye jәmiyetti jaratioʻimiz zәrүr. Soңgʻi jillarda Prezidentimiz tәrepinen Jaңa Өzbekstanda Үshinshi Renessans tirnagʻin jaratioʻ hәm de bekkemleoʻge үlken itibar qaratilip atirgʻani da tosinnan yemes. Bunnan gөzlengen tiykargʻi maqset, yeң әoʻyele ulli babalarimizgʻa mүnәsip bolioʻ hәm qalaberse olardiң bay miyrasin daoʻam yettire alatugʻin bәrkamal әoʻladti өsirip jetilistirioʻ.
Keyingi jillarda mәselege usinday mүnәsibette bolioʻ biziң bul taraoʻdagʻi xizmet oʻaziypamizgʻa aylandi. Haqiyqatinda da yeger biz tәlimdi өzgertsek, tәlim insandi өzgertedi. Insan өzgerse–pүtkil jәmiyet өzgeredi.
Үlken raoʻajlanioʻdiң jemirilioʻlerin kөrgen, bir yemes, yeki mәrtebe Renessans hәdiysesine gүoʻa bolgʻan, insaniyat өmirine mәdeniyat alip kirgen Өzbekstan xalqi bүgin jaңa tariyxiy sharayatlarda pүtkilley jaңa raoʻajlanioʻ jolina shiqpaqta. Jaңa Өzbekstanniң pүtkil mәnisi, mәmleket hәm jәmiyet sipatindagʻi qәdiriyati, Өzbekstan xalqiniң intellektual potentsiali hәm ulli keleshekke bolgʻan qataң isenimi ogʻan tiykar bolmaqta. Sebebi, үlken maqset penen jasaytugʻin insan ulli shaxsqa aylanadi. Joqari dәrejedegi maqsetler hәm jaqsi niyetler menen jasaytugʻin millet bolsa ulli milletke aylanadi. Өziniң aqliy potentsialin, jaratioʻshiliq hәm dөretioʻshilik qүdiretin ulioʻma milliy raoʻajlanioʻgʻa sariplagʻan xaliq үlken nәtiyjelerge yerisedi.
Tereң bilimli insan hәr qanday sharayatta өzin-өzi qorgʻay aladi, asirap biledi. Hәzirgi qәoʻyeterli dүnyada bolsa tek gʻana bilimli jәmiyet gʻana өziniң turaqli raoʻajlanioʻin tәmiyinleydi. Tүrli sirtqi ideyaliq qәterlerge, siyasiy, ekonomikaliq, sotsialliq qәoʻiplerge mүnәsip juoʻap beredi. Demek, jәdid agʻartioʻshisi Abulla Avloniy «Bilim–jigerdur. Bilimli kisi jigerli boladi», dep aytqaninda da kөp hikmet bar. Bilimli xaliq tariyxiy raoʻajlanioʻ bagʻdarlarin qәtesiz belgileydi.
Sotsialliq mүnәsibetlerdegi hәr qanday өzgeris bilimge tәsir yetedi hәm onda bul mүnәsibetler qanday nәtiyjelerge alip kelioʻi өzine tәn rәoʻishte belgili boladi. Sonliqtan, bilim өtmish yaki bүgingi kүn yemes, bәlkim keleshekke bolgʻan mүnәsibettiң ayqin kөrinisi bolip yesaplanadi.
Bilimde babalarimiz jaratqan materialliq hәm ruoʻxiy bayliqlar jәmlengen. Olardi өzlestirmey, bilmey turip, bilimli bolioʻ mүmkin yemes.
Ulli babalarimiz Imom Buxariy, Imom Moturidiy, Hәkim Termiziy, Ahmad Yassaoʻiy, Bahouddin Naqshband kibi alimlar өzleriniң sheksiz bilimleri menen ulioʻma insaniy mәdeniyatlardiң raoʻajlanioʻina үlken үles qosqan. Hәkim Termiziy «Kitob bayan-al-ilm» atli shigʻarmasinda bilimdi nur, jaqtiliqqa teңegen. Beruniy, Ibn Sino, Әmir Temur, Ulugʻbek, Naoʻayi hәm Babur babalarimiz bilimdi ilim, әmel, әdep-ikram tүsinikleri өzara baylanisli nәrseler dep yesaplagʻan. Olardiң kөz-qarasina kөre, kisiniң әdebi, minezi oniң bilimi menen tikkeley baylanisli bolip, insan qanshelli bilimli bolsa, oniң minez-qulqi da sonshelli jaqsi hәm jetilisken boladi.
Soni ayiriqsha atap өtioʻ kerek, әyne payitta dүnyaniң jүdә kөplegen aymaqlarinda insaniy qәdiriyatlar jemirilmekte. Hәtte ekonomikaliq jaqtan raoʻajlanip atirgʻan kөplegen mәmleketlerde de ruoʻxiy dүnya dagʻdarisqa jol tutpaqta.
Bүgingi kүnde dүnyada keskin gүres hәm bәseki hүkim sүrmekte, mәpler soqligʻisioʻi kүnnen-kүnge kүsheyip barmaqta. Әsirese, globallasioʻ barisi insaniyat ushin sheksiz jaңa imkaniyatlar menen birge, kүtilmegen mashqalalardi da keltirip shigʻarip atirgʻanina biypәroʻa qarap bolmaydi. Sebebi, әyne usi global dәrejedegi protsesslerde milliy өzlik hәm mәnәoʻiy qәdiriyatlargʻa qarsi qәoʻip hәm qәterler kүsheyip barmaqta. Hәzirde tek gʻana өzin oylaoʻ, miynetke, shaңaraqqa jeңil qaraoʻ, tutinioʻshiliq keypiyati tүrli jollar menen adamlar, әsirese, jaslar sanasina sheberlik penen siңdirilip atirgʻani da sir yemes.
Sonliqtan, xalqimiz bilimin jәne de arttirioʻi, joqari mәnәoʻiyat printsipleri tiykarinda bilimli jas әoʻladti tәrbiyalaoʻ bul taraoʻdagʻi yeң basli oʻaziypagʻa aylandi. Ilim-pәn, agʻartioʻshiliq, tәlim-tәrbiya sistemasin jәne de jetilistirioʻ, olardiң materialliq-texnikaliq bazasin bekkemleoʻge qaratilgʻan nizamlar, qararlar hәm pәrmanlar orinlanioʻin tәmiyinleoʻ mәmleketimizdiң bul bagʻdarda dүnyaniң aldiңgʻi mәmleketleri qatarina qosilioʻina xizmet yetpekte.
Juoʻmaq orinda aytioʻ mүmkin, bilimdi arttirioʻ, әoʻyele ruoʻxiy әdep-ikramliq qәdiriyatlarimizdi dәoʻir talabina say rәoʻishte bayitioʻ hәm raoʻajlanidirioʻ, sol arqali jәmiyettiң mәdeniy hәm ruoʻxiy jetiskenligine yerisioʻ imkanin beredi. Өz nәoʻbetinde, bul jәmiyet agʻzalariniң sanasi hәm oy-өrisi, turmisliq filosofiyasi hәm dүnya qarasin keңeytioʻge xizmet yetedi.
Gʻayratulla SHUKUROV,
Өzbekstanda xizmet kөrsetken mәdeniyat xizmetkeri.
Aoʻdarmalagʻan Azamat PIRNIYAZOV.