Ruӯxiyliq hәm agʻartiӯshiliq sabagʻi.
Agʻartiӯshi ata-babalarimizdiң miyrasi bүgin biz qurip atirgʻan huqiqiy demokratiyaliq mәmleket hәm puqaraliq jәmiyeti ushin tiykar bolip xizmet yetiӯi tәbiyiy.
Shavkat Mirziyoyev,
Өzbekstan Respublikasi Prezidenti.
Jadidshilik hәreketi gʻayratkerleri kөbinese өzlerin algʻa ilgerleӯshiler (progressivshiler), keyin ala jadidler dep atagʻan. XIX әsir aqiri hәm XX әsir baslarinda bir qatar shigʻis hәm de musilman mәmleketlerinde jүzege kelegen jadidshilik hәreketi Tүrkistan үlkesinde tereң tariyxiy tamirlarina iye. Өz zamaniniiң aldiңgʻi gʻayratkerleri bolgʻan jadidler jүdә quramali hәm qiyin sharayatda bilim hәm agʻartiӯshiliqti tarqatiӯ, tәlim-tәrbiya taraӯin tүp-tiykarinan reformalaӯ arqali milliy raӯajlaniӯgʻa yerisiӯ ideyasi menen maydangʻa shiqqan. Jadidshilikti qәliplestiriӯde kөplep millet ziyalilari belsene qatnasqan. Jәmiyetti orta әsir illetleri, mәdeniy artta qaliӯ hәm koloniyalliq zuliminan, qәlbeki hәm tiykarsiz diniy үrip-әdetlerden azat yetiӯ, xaliqti zamanagөy raӯajlaniӯ jolina alip shigʻiӯ, milliy mәmleketshilik tiykarlarin jaratiӯ jadidshilik hәreketiniң tiykargʻi maqseti yedi. Tүrkistandagʻi jadidshilik hәreketine Behbudiy, Munavvarqori, Fitrat, Choʻlpon, Pahlavon Niyoz Hoji, Abdulla Avloniy, Hamza Hakimzada, Abdulla Qodiriy, «Jas buxaralilar», «Jas xiyӯalilar» shөlkemleriniң basliqlari basshiliq yetken. Bull hәreket mazmun-mәnisine kөre, XIX әsir baslarinda bolgʻan diniy reformatorliqtan pariqlanadi. Ogahiy, Nodira, Ahmad Donish, Turdi, Maxmur, Furqat, Muqimiy siyaqli dөretiӯshiler quraminda bolgʻan әӯladtiң kөz-qaraslari tiykarinan agʻartiӯshiliq printsipine tayanatugʻin yedi. Jadidler bolsa, tek gʻana agʻartiӯshiliq yemes, bәlkim, jәmiyet turmisiniң barliq taraӯlarin reformalaӯ, әmeldegi tәrtiplerdi өzgertiӯ jolinan bardi.
«Tilde, pikirde, iste birlik» degen unamli ideya menen maydangʻa shiqqan jadid babalarimiz xaliqti saӯatsizliq hәm raӯajlanbay artta qaliӯdan alip shigʻiӯ, olardi gʻәplet batpagʻinan qutqariӯdiң tiykargʻi joli-bilim hәm agʻartiӯshiliqta, dүnyaliq bilimlerdi iyeleӯde dep bilgen. Olar usi jolda pidayiliq kөrsetip, jaңa usil mektepleri, teatr hәm kitapxanalar, baspaxanalar ashqan. Jәmiyet agʻzalariniң dүnya qarsi hәm umis tәrzin өzgertiӯ maqsetinde gazeta hәm jurnallardi basip shigʻarip, jaslardi raӯajlangʻan mәmleketlerge oqiӯgʻa jibergen. Bir sөz benen aytqanda, olar milliy oyaniӯ, milliy raӯajlaniӯ ideyasin әmelge asiriӯ ushin bar kүsh hәm imkaniyatlarin jumsagʻan.
Jadidlerdiң yeң itibargʻa algʻan mәselelerden biri sonda, Tүrkistanda hәyal-qizlardiң saӯatliliq dәrejesi jүdә tөmen yekenligi, olardi tek gʻana otinoyilar өz үylerinde ashqan үy mekteplerinde oqip, soң olar үy jumislari menen shugʻillaniӯi, ari barsa pishiӯ-tigiӯdi үyreniӯi, keyin bolsa, jәmiyette qataң tәrtip-qagʻiydagʻa aylangʻan yerte turmis quriӯ mәjbүriyatin alip, usiniң menen bir өmir tөrt diyӯal ishinde jasaӯlarin qatti singʻa alip, yerkek hәm hayallar teң haq-huqiqqa iye yekenligi, bala tәrbiyasi menen tiykarinan analar shugʻillangʻanligʻi sebepli, millet tәgʻdiri ushin olardiң bilim dәrejesin kөteriӯ hәm jaңa mektepler shөlkemlestiriӯdi jaqlap shigʻadi.
Tүrkistan jadidleri hayallardiң bilim aliӯi hәm jәmiyettiң teң huqiqli agʻzasi sipatinda өzlerine mүnәsip jumis penen shugʻillaniӯi ushin imkaniyatlar jaratiӯdi өz shaңaraqlarinan baslaydi. Atap aytqanda, samarqandli mektep basligʻi Abduqodir Shakuriy qizlar ushin shөlkemlestirilgen jaңa usil mektebinde hayali Roziyaxanim mugʻallimshilik yetken bolsa, Abdurauf Fitrat shaңaragʻindagʻi әdebiy hәm agʻartiӯshiliq ortaliq qarindasi Mahbuba Rahim qiziniң shayir qiz bolip jetilisiӯin tәmiyinlegen. Qoqanli jadid Muhammadjon Xoliqiydiң qarindasi Soliyaxon Abduxoliq qizi bolsa agʻasiniң mektebinde mugʻallimshilik yetken.
Tүrkistonli ziyali hayallar arasinda ayqin kөzge tүsken ӯәqillerinen biri, jadid shayiri Nozimaxanim (1870-1924) bolip, өz dәӯiriniң mәdeniyatli, progressiv kөz-qarasqa iye hayal yesaplangʻan. Nozimaxanim-yerkinlik ideyalariniң tәrepdari hәm nәsiyatshisi yedi. Bull halat oniң dәslepki maqala hәm qosiqlarinda aniq kөrinedi. Oniң 1904-jilda «Tүrkistan ӯәlayatiniң gazeti» nde basilgʻan maqalalarinan biri «Insangʻa qansha yerk dәrkar?» dep atalgʻan yedi.
Soң izbe-iz jergilikli baspa sөz betlerinde «Hayal-qizlar huqiqina tiyisli», «Ilim va bilimlendiriӯ boyinsha bir-yeki sөz» siyaqli maqalalar basip shigʻarilgʻan. Maqalalar mazmuni, ruӯxi menen Tүrkistanda azatliq ideyalariniң jayiliӯi, hayal-qizlar ortasinda demokratiyaliq umtiliӯlardiң kүsheyiӯine zizmet yetken. Jadidler jumisinda talantli qizlardi shet yellerge oqitiӯ boyinsha da үlken jumislar әmelge asirildi. Maryam Sultonmurodova, Xayriniso Majidova kibi saӯatli өzbek qizlari Germaniyaniң joqari oqiӯ orinlarinda oqip qaytqan.
Jadidler oylagʻaniniң әmelge asiӯinda mekteplerden keyingi tiykargʻi orindi baspa sөz iyeleydi. «Buringʻi өzbek dәӯirli baspa sөzi tariyxi» maqalasinda Abdulla Avloniy 1905-1917-jillar daӯaminda өzbek tilinde 23 gazeta hәm 8 jurnal baspadan shigʻarilgʻani haqqinda magʻliӯmat beredi. «Taraqqiy», «Xurshid», «Shuhrat», «Osiyo», «Samarqand», «Sadoyi Turkiston», «Sadoi Fargʻona» siyaqli qatar gazetalar hәm de «Oyina», «Al-isloh» kibi jurnallar usilar qatarinan yesaplanadi. Biraq, sәl өtpey bul hәreket buӯilip qoyildi. Buringʻi aӯqam dәӯirinde jadidshilik ideologiyaliq tәrepten aqlanbadi, jadidshilik әdebiyati qadagʻan yetildi. 60-jillardan keyin bul hәreket belsendileriniң ayirimlari әdebiy sheңberlerde tilge alina baslagʻan bolsa da, olargʻa bolgʻan uliӯmaliq qadagʻan yetiӯler өzgermesten qala berdi.Tek gʻana gʻәrezsizlikten keyin bul bagʻdarda tүpkilikli өzgerisler ushin imkaniyat jaratildi.
Bүgingi kүnde Jaңa Өzbekstanda insan qәdiri uligʻlanatugʻin әdalatli, yerkin hәm abat jәmiyet, xaliqshil mәmleket, abadan turmis jaratiӯgʻa qaratilgʻan reformalarimiz jadid babalarimizdiң unamli ideya hәm bagʻdarlamalarina hәr tәrepleme uygʻin hәm үnles. Sonliqtan, xalqimiz azatligʻi hәm Ӯatanimiz raӯaji jolinda әziz janlarin pidә yetken ata-babalarimiz yadin mәңgilestiriӯ, olardiң xizmeti hәm miyrasin jaңasha kөz-qaraslar tiykarinda үyreniӯ hәm de үgit-nәsiyatlaӯgʻa ayiriqsha itibar berilmekte. Yelimizde bul bagʻdarda әhmiyetli pәrman hәm qararlar qabil yetilip, totalitar dүzim dәӯirinde siyasiy repressiyagʻa ushiragʻan ata-babalarimiz yadin mәңgilestiriӯ boyinsha үlken jumislar әmelge asirilmaqta. Hәr jili, 31-avgust sәnesi –Repressiya qurbanlarin yeske aliӯ kүni sipatinda keң belgilenbekte.
Jurtimizda «Sheyitler yesteligi» kompleksi, Repressiya qurbanlari yesteligi mәmleketlik muzeyi hәm oniң aymaqliq bөlimleri jumis alip barmaqta. Jadidshilik hәreketi tariyxina baylanisli ilimiy izleniӯler, kөrkem shigʻarmalar, kinofilmler islenbekte. Ulli agʻartiӯshilarimiz atlari menen atalatugʻin yestelik kompleksleri, bilimlendiriӯ mәkemeleri, muzeyler, bagʻ hәm qiyabanlar jaratilmaqta. Keyingi jillarda Өzbekstan Oliy sudi tәrepinen totalitar dүzim repressiyasina ushiragʻan kөplegen ӯatanlaslarimiz ati aqlangʻani tariyxiy әdalatti tikleӯ jolindagʻi jaңa qәdem boldi.
Juӯmaq orninda atap өtiӯ kerek, ulli agʻartiӯshi babalarimiz tәrepinen aldigʻa qoyilgʻan ideyaliq kөz-qaraslar hәzirgi quramali hәm tәshiӯishli zamanda bәrshemiz, yeң әӯele jaslarimiz ushin shin mәnistegi ibrat үlgisi yesaplanadi. Olardiң өmiri hәm mәrtligi bүgingi tinishliq kүnlerge aңsatliq penen yerisilmegenin yesletip, milliy gʻәrezsizligimizdi, janajan Ӯatanimizdi kөz qarashigʻinday asiraӯgʻa hәr dayim shaqirip turadi.
Abror POYONOV,
өz xabarshimiz.
Qaraqalpaqstan Respublikasi.