Ruӯxiy-agʻartiӯshiliq sabagʻi
Pүtkil dүnya mәmleketleri qatari, mәmleketimizdiң de «jasil» ekonomikagʻa өtiӯ mәselesi yeң әhmiyetli turmisliq zәrүrlik bolip tur. Kөpshilik ӯatanlaslarimiz «jasil» ekonomika degende tek gʻana energetika taraӯin reformalaӯdan ibarat dep yesaplaydi. Bunday alip qaragʻanda oniң ishine taza ishimlik suӯ mashqalalari, aziq-aӯqat qәӯipsizligi, aӯil xojaligʻindagʻi innovatsiyalar, ekologiyaliq turaqli qalalar, shigʻindilardi aqilgʻa muӯapiq basqariӯ, togʻay aymaqlarin keңeytiӯ, shөlistanliqti qisqartiӯ siyaqli kөp qirli hәm keң tүrdegi is-ilajlar da kiredi.
Jәhәn tәjiriybesinen mәlim bolgʻaninday, ekonomikaniң tүrli tarmaqlarinda «jasil» texnologiyalardi yengiziӯ xaliqtiң abadanligʻina unamli tәsir kөrsetedi. Buniң nәtiyjesinde qalalarda jasaӯ qolaylasadi, balalar өlimi qisqaradi, ortasha өmir kөriӯ daӯamliligʻi uzayadi. Latin Amerikasi hәm Afrikaniң ayirim aymaqlarinda bolsa hәtte sirtqi migratsiya agʻimlari qisqarip, insan kapitaliniң raӯajlaniӯi gүzetilgen.
Insan jumisiniң tәbiyatqa tәsir dәrejesin sәӯlelendiriӯshi kөrsetkish-«ekologiyaliq iz» insan raӯajlaniӯin belgilep beriӯshi obʼektlerdi jaratiӯ, insan paydalaniӯi ushin zәrүr bolgʻan өnimlerdi islep shigʻariӯ maqsetinde qanshelli kөp mugʻdarda өnimdar jer hәm taza ishimlik suӯinan paydalanip atirgʻanimiz hәmde shigʻindilar payda yetip atirgʻanimizdi kөrsetedi. «Jasil» ekonomika өzine tәn ekonomikaliq model sipatinda usi talaplargʻa juӯap beriӯge qaratilgʻan. Tәbiyat penen bir bolip jumis alip bariӯ, resurslardan turaqli hәm nәtiyjeli paydalaniӯ, energiya dәreklerine tiyisli mashqalalardi sheshiӯ hәm ekologiyaliq qәӯiplerdi minimallastiriӯ-bulardiң barligʻi «jasil» ekonomikaniң tiykargʻi maqsetleri bolip, olar turaqli raӯajlaniӯgʻa yerisiӯ ushin zәrүr shәrt-sharayatlar jaratiӯgʻa jәrdem beredi.
Soni ayriqsha atap өtiӯ kerek, Өzbekstan Bmshniң Turaqli raӯajlaniӯ maqsetleri hәm Klimat boyinsha Parij pitimine de qosilgʻan. Hәr yeki hүjjet milliy hүkimetlerge «jasil raӯajlaniӯ» talaplarin orinlaӯ mәjbүriyatin jүkleydi. Demek, bul yerteme-keshpe, «jasil» ekonomikagʻa bәribir өtiӯimiz kerekligin aңlatadi.
Mәmleketimiz basshisiniң yel-jurtimizdiң oy-pikirleri, qәleӯin hәr tәrepleme үyrenip, bildirilgen usinislardan kelip shiqqan halda, bul bagʻdardagʻi jumislardi jaңa, jәne de joqari basqishqa kөteriӯ maqsetinde 2025-jildi yelimizde «Qorshagʻan ortaliqti qorgʻaoʻ hәm «jasil» ekonomika jili» dep jәriyalaӯdi usindi. Prezidentimizdiң «Өzbekstan-2030» strategiyasin «Qorshagʻan ortaliqti qorgʻaoʻ hәm «jasil» ekonomika jili»nda әmelge asiriӯgʻa baylanisli mәmleketlik bagʻdarlama haqqinda» gʻi pәrmani qabil yetildi hәm bir qatar ӯaziypalar belgilep berildi.
Usi pәrmangʻa kөre, qorshagʻan әtirapqa tәsir kөrsetioʻ boyinsha I hәm II taypalargʻa kiretugʻin kәrxanalardiң ekologiyaliq islep shigʻarioʻgʻa өtioʻdegi hәreketlerin xoshametleoʻ maqsetinde 2025–jil 1-avgusttan baslap tөmendegi tәrtip yengizilioʻi nәzerde tutildi:
birinshi basqishta-atmosfera haoʻasi pataslanioʻi fon monitoringi stantsiyalarin ornatqan kәrxanalargʻa:
tәbiyatqa ziyan jetkerioʻ boyinsha kompensatsiya tөlemlerinen qәliplesken qarizdarliqtan oʻaz keshioʻ;
tәbiyatqa ziyan jetkizioʻ boyinsha respublika byudjetine bagʻdarlanatugʻin kompensatsiya tөlemleriniң 50 protsentine shekemgi bөlegin yeki jil daoʻaminda qaytarioʻ;
yekinshi basqishta-monitoring stantsiyalarin ornatqan kәrxana kelesi bir jil daoʻaminda shaң-gaz hәm lokal suoʻ tazalaoʻ үskenelerin ornatqanda, tәbiyatqa ziyan jetkizioʻ boyinsha respublika byudjetine bagʻdarlanatugʻin kompensatsiya tөlemleriniң 70 protsentine shekemgi bөlegin yeki jil daoʻaminda qaytarioʻ belgilengen.
Bunda usi bәntte nәzerde tutilgʻan jeңillikler mәmleketlik xizmetler oraylari yaki Birden-bir interaktiv mәmleketlik xizmetler portali arqali Ekologiya, qorshagʻan ortaliqti qorgʻaoʻ hәm klimat өzgerisi ministrligi tәrepinen beriletugʻin juoʻmaq tiykarinda usiniladi.
2025–jil 1-noyabrge shekem Ekologiya, qorshagʻan ortaliqti qorgʻaoʻ hәm klimat өzgerisi ministrligi tәrepinen xojaliq jүrgizioʻshi kәrxana hәm shөlkemler tәrepinen jetkizilgen ekologiyaliq ziyanlardi mәjbүriy qamsizlandirioʻ sistemasin basqishpa-basqish yengizioʻ boyinsha nizam joybari islep shigʻiladi.
Pәrmanniң orinlanioʻin nәtiyjeli shөlkemlestirioʻge juoʻapker hәm jeke juoʻapker yetip ministrlik hәm mәkeme basshilari, Qaraqalpaqstan Respublikasi Ministrler Keңesi Basligʻi, oʻәlayatlar hәm Tashkent qalasi hәkimleri belgilengen. Sonday-aq, pәrman orinlanioʻin turaqli rәoʻishte dodalaoʻ, orinlanioʻi ushin juoʻapker shөlkemler jumisin muoʻapiqlastirioʻ hәm baqlaoʻ «Өzbekstan – 2030» strategiyasin әmelge asirioʻ boyinsha Respublika komissiyasi juoʻapkershiligine jүkletilgen. Әmelge asirilgʻan is-ilajlar haqqinda hәr sherekte Өzbekstan Respublikasi Prezidentine magʻlioʻmat kirgizip barilioʻi belgilengen.
«Jasil» ekonomika innovatsiyaliq hәm ekologiyaliq tazaliqqa tiykarlangʻan model yesaplanadi, sebebi ol energiya hәm resurslardan nәtiyjeli paydalanioʻ protsesslerin iske saladi. Bul islep shigʻarioʻ protsesslerinde shiyki zat hәm energiya sariplanioʻin kemeytioʻ arqali finansliq jaqtan payda berioʻi de mүmkin. Өzbekstanniң energetika siyasatinda energiya nәtiyjeliligin arttirioʻgʻa qaratilgʻan bagʻdarlar nәzerde tutilgʻan. Qarjilandirioʻ taraoʻinda «jasil» qarjilandirioʻ kontseptsiyasi yengizildi hәm bul mәmlekettiң «jasil» ekonomikagʻa өtioʻ jolindagʻi әhmiyetli qәdemlerden biri boldi. «Jasil» ekonomikagʻa bagʻdarlangʻan investitsiya mugʻdari da jedel pәtler menen kөbeyip barmaqta.
«Jasil» ekonomika kontseptsiyasiniң maqseti-turaqli ekonomikaliq өsioʻdi tәmiyinleoʻ hәm investitsiyalar jedelligin asirioʻ menen bir oʻaqitta, qorshagʻan ortaliq hәm sotsialliq integratsiya sipatin jaqsilaoʻ yesaplanadi. Bul tәbiyatqa ziyan jetkizbesten hәm keleshek әoʻladlar ushin turaqli ortaliqti saqlap qalioʻgʻa qaratilgʻan ekonomikaliq sistemani jaratioʻdan ibarat.
Prezidentimiz atap өtkenindey, mәmleketimizde hәr jili 200 million tүp terek hәm putalar yegilip, jasilliq kөlemin 2030-jilgʻa shekem 30 protsentke jetkizioʻ maqseti belgilengen. Atap aytqanda, ekologiyaliq jagʻday yeң aoʻir bolgʻan Aral boyinda jasil qaplama kөlemi 2 million gektardan asti.
Yelimizde quyash energiyasi taraoʻinda investitsiyalar aniq dinamika menen өspekte. Mәselen, Namangan oʻәlayati quyash stantsiyasi hәm Tashkent oʻәlayatinda quyash panelleri joybarlari әmelge asirilgʻan. Bunday joybarlar mәmleketimizde energiya nәtiyjeliligin arttirioʻgʻa hәm uglerod emissiyasin kemeytioʻge qaratilgʻan әhmiyetli qәdemlerden yesaplanadi. Shigʻindilardi qayta isleoʻ hәm jagʻioʻ boyinsha jumislardiң jәne de raoʻajlanioʻi talap yetiledi.
Mәmleketimizde energetika sektorindagʻi reformalar, tiklenetugʻin energiya dәreklerine qarjilar kirgizioʻ, quyash hәm samal energiyasin jedel yengizioʻ, klimat өzgerislerine qarsi gүresioʻ ushin xaliqaraliq shөlkemler menen birge islesioʻ–bulardiң bәrshesi jurtimiz ekonomikasin ekologiyaliq jaqtan tazalaoʻ hәm uzaq mүddetke turaqlastirioʻ ushin qoyilip atirgʻan әhmiyetli strategiyaliq qәdem yesaplanadi.
Juoʻmaq retinde aytioʻ mүmkin, respublikamizdiң «jasil» ekonomikagʻa өtioʻ barisi yeң әhmiyetli sotsialliq hәm siyasiy mashqalalardi sheshioʻge qaratilgʻan aldiңgʻi baslamalar menen qollap–quoʻatlanbaqta. Oni әmeliyatqa yengizioʻ mәmleketimizdiң ekologiyaliq qәoʻipsizligi hәm turaqliligʻin tәmiyinleoʻ, tәbiygʻiy resurslardi tejeoʻ imkaniyatin berioʻ menen bir qatarda, ekonomika hәm sotsialliq taraoʻlardiң raoʻajlanioʻinda, bul bolsa xaliqimiz abadanligʻiniң jәne de artioʻinda ayriqsha әhmiyetke iye.
Sarvar SOBIROV,
өz xabarshimiz.
Aoʻdarmalagʻan Azamat PIRNIYAZOV