Mehir-aqibet hәm mүrioʻbet siyaqli qәdiriyatlardi өzinde sәoʻlelendiretugʻin Naoʻriz yeң әyyemgi bayramlardan yesaplanadi. Tariyxiy magʻlioʻmatlargʻa kөre, bul bayram 3 miң jildan artiq tariyxqa iye.
Atap aytqanda, Naoʻriz haqqinda «Avesto» da kөklem giyalari kөgerip, terekler bүrtik jara baslagʻanda sol әtiraptagʻi qara kүshler jeңilioʻi aytiladi.
Әliysher Naoʻayi kүn menen tүn teңlesken (Kuyash yesabi menen 21-mart) oʻaqitti bilay tәriypleydi
Yuz ochib qad birla sochi teng erkanin
Zoxir oʻgʻlondek tun-u kun tengligi Navroʻzdin.
Omar Xayyam «Navroʻznoma» shigʻarmasinda «Qashanki, Hamal qasinan өz aylanioʻ dәoʻiri boylap jolgʻa shiqqan kүnshuuoʻaqti aspan jәne үyine qaytarip keltirse, oniң bastan pәlek seyiline shigʻioʻinan baslap әlemdi өzgertip jiberetugʻin tariyx baslanadi» dep jazadi. Al–Hakim at–Termiziy bolsa, өziniң «Navroʻznoma» shigʻarmasinda Naoʻriz Naoʻriz bayrami sipatlamalari barabarinda oniң kelioʻi hәpteniң qaysi kүnlerine tuoʻra kelse, jildiң qanday kelioʻi, diyqanshiliq, saoʻda–satiq hәm de basqa taraoʻlarda tәbiyat hәm zamanniң kelbetin aspan jaritqishlariniң hәreketleri arqali tiykarlap beredi.
Abu Rayxan Beruniydiң «Әyyemgi xaliqlardan qalgʻan yestelikler», Maxmud Qashgʻariydiң «Devoni lugʻat at–tariyx», Firdausiydiң «Shaxnama», Abu Bakr Narshaxiydiң «Buxara tariyxi» shigʻarmalarinda da Naoʻriz haqqinda magʻlioʻmatlar kөp.
Islam tariyxina baylanisli dereklerde de usi kүnge baylanisli tүsinikler keң qollanilgʻanina gүoʻa bolamiz. Misali, ulli ulamalarimiz fikh kitaplarinda xalqimizdiң dәstүriy hәm milliy bayramlarin, sol yesapta, Naoʻrizdi bayram retinde belgileoʻge pәtoʻa bergen. Sonliqtan, «Fatvoi zaxiriya» da bunday delingen: «Naoʻriz үsh tүrli: Naoʻriz Jamshidiy, Naoʻriz Majusiy hәm Naoʻriz Sultoniy. Naoʻriz Sultoniydi belgileoʻ maqbuldur hәm hesh dinge ziyani joqdur».
Naoʻriz Jamshidiy әpsanaoʻiy shax Jamshid atina barip taqalsa, Naoʻriz Sultoniy ataqli Saljuqiy hүkimdar Jaloliddin Malikshoh ati menen baylanisli. Soniң menen birge, Sasaniyler hүkimdari Piruz dәoʻirinde de transformatsiya jүzege kelip, bayram Naoʻriz Piruziy dep atalgʻan. Biraq, at өzgerioʻine qaramastan, tiykargʻi mәnisi өzgermegen hәm bul kүn jaңa jildiң baslanioʻ sәnesi sipatinda belgilenip kelingen.
Naoʻriz bayrami Aoʻgʻanistan, Albaniya, Bahreyn, Iran, Hindistan, Irak, Azerbayjan, Pakistan, Qirgʻizstan, Qazaqstan Siriya, Tәjikstan, Turkiya, Tүrkmenstan hәm Rossiya Federatsiyasiniң ayirim aymaqlarinda keң tүrde belgilenedi.
Mәmleketimizde Naoʻriz bayrami rәsmiy tүrde 1990-jildan baslap keң nishanlanip kelinedi. Sonday-aq, sol jildan baslap 21-mart kүni Naoʻriz ulioʻmaxaliqliq bayram hәm dem alis kүni sipatinda belgilendi.
Bul bayram 2009-jil 30-sentyabrde insaniyat mәdeniy miyrasiniң ajiralmas bөlegi sipatinda YUNESKO tәrepinen ulioʻma jәhәn materialliq yemes mәdeniy miyraslar dizimine kirgizildi. Soniң menen birge, 2010-jil 19-fevral kүni BMSH Bas Assambleyasiniң 64-sessiyasinda 21-mart «Xaliqaraliq Naoʻriz kүni» dep jәriyalandi.
Өzbekstan Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevtiң atap өtkenindey, soңgʻi «Naoʻriz өziniң өlmes ruoʻxi, ulioʻma insaniy ideyalari menen xalqimiz turmisinan bargʻan sayin tereң orin iyelemekte». Әlbette, bul biykargʻa yemes. Sebebi, Naoʻriz bayrami tүrli xaliqlar ortasindagʻi mәdeniy baylanislar hәm өzara birlikti bekkemleoʻ, qoңsishiliq mүnәsibetler, xaliqlar ortasindagʻi dosliqti bekkemleoʻde ayriqsha әhmiyetke iye.
Usi jildagʻi bayram kesheleri «Qәdiriyatlariң mәңgi bolsin, Naoʻriz!» degen uran tiykarinda ulioʻmaxaliq seyilleri tүrinde joqari dәrejede keң nishanlanadi.
«Naoʻriz» bayraminiң jәmiyetlik–siyasiy әhmiyetin tөmendegilerde kөrioʻ mүmkin:
Birinshiden, bul bayram mәmleketshilik haqqindagʻi qaraslardi dәslepki belgilerin өzinde sәoʻlelendiredi. Naoʻriz tariyxiy jaqtan ata-babalarimiz dәstүrlerin ulugʻlap, qamus tүrindegi bir sistemagʻa salgʻan, xalqimizdiң bekkemlenioʻi hәm mәmleketshilik tүsinikleriniң qәliplesioʻ barisi menen tereң baylanisli.
Yekinshiden, Naoʻriz jer jүziniң үlken bөlegi, atap aytqanda Qitaydan Balkan mәmleketlerine shekem sozilgʻan aymaqlarda jasap kiyatirgʻan xaliqlar tәrepinen birdey nishanlanatugʻin bayram. Bul bayramniң turaqli hәm keң tүrde belgilenioʻi dүnyaniң bir neshe mәmleketleri ortasindagʻi mүnәsibetlerge unamli tәsir yetedi.
Үshinshiden, Naoʻriz әsirler daoʻaminda qәliplesken dәstүr hәm qәdiriyatlardi saqlaoʻ hәm keleshek әoʻladqa jetkerioʻge үlken үles qosadi. Bul arqali bolsa, tүrli әoʻladlar ortasinda өzine tәn baylanis payda boladi.
Tөrinshiden, Naoʻriz ulioʻmaxaliqliq bayram sipatinda aoʻizbirshilik, өzara birdemlik, mehir-aqibet siyaqli insaniy paziyletlerdi kүsheytetugʻin hәm insanlardi oʻatansүyioʻshilik, miynetsүygishlik, tinishliq, milletler araliq tatioʻliq ruhinda tәrbiyalaoʻgʻa xizmet yetedi.
Sonday yeken, bul bayram өmir baqiy qәdiriyatlar toparina kiredi. Bәrshemizge jaңalanioʻ, jasarioʻ әyyyami-Naoʻriz mүbarek bolsin.
Shuxrat ROʻZIYEV,
өz xabarshimiz.
Aoʻdarmalagʻan Azamat PIRNIYAZOV.