Ruӯxiy-agʻartiӯshiliq sabagʻi
Vashington qalasinda hesh bir imarat Kapitoliy tөbeliginde jaylasqan AQSH Kongressi, yagʻniy mәmlekettiң nizam shigʻariӯshi organi-parlament imaratinan bәlent bolmaӯi kerek degen naqil jүredi. Buniң sebebi mәmlekette nizam bәrshe nәrseden үstem boliӯi kerekligi menen tүsindiriledi.
Әyyemgi grek filosofi Aristotel mәmleket basqariӯi negizinde nizamlar turiӯi kerek dep atap өtken. Sebebi, hәtte yeң jaqsi hүkimdar da sezimge, ruӯxiy tәsirsheңlikke beriliӯi mүmkin, al nizam bolsa «turaqlasqan aqil» dep yesaplagʻan.
Jaңa redaktsiyada qabil yetilgen Konstitutsiyamizdiң 1-statyasina muӯapiq Өzbekstan basqariӯdiң respublika formasina iye bolgʻan, suveren, demokratiyaliq, huqiqiy, sotsialliq hәm dүnyaliq mәmleket. Huqiqiy mәmlekettiң yeң әhmiyetli belgisi, printsipi bolsa-bul nizam үstemligi yesaplanadi. Bul printsip insan huqiqlari menen tikkeley baylanisli. Solay yeken, nizamlardan gөzlengen tiykargʻi maqset insan huqiqi hәm yerkinliklerin tәmiyinleӯden ibarat.
Jәne Bas nizamimizgʻa mүrәjat yetetugʻin bolsaq, oniң 15-statyasina kөre, jurtimizda Өzbekstan Respublikasi Konstitutsiyasi hәm nizamlariniң үstemligi sөzsiz tәn alinadi. Өzbekstan Respublikasi Konstitutsiyasi mәmlekettiң pүtkil aymagʻinda joqari yuridikaliq kүshke iye, tuӯridan-tuӯri әmel yetiledi hәm bir huqiqiy mәkanniң tiykarin quraydi. Mәmleket hәm oniң organlari, basqa shөlkemler, laӯazimli shaxslar, puqaraliq jәmiyeti institutlari hәm de puqaralar Konstitutsiya hәm nizamlargʻa muӯapiq is alip bariӯi lazim.
Demek, respublikamizda nizam үstemligin belgileӯshi huqiqiy baza bar yeken. Xosh, bul qagʻiydalar qagʻazda qalip ketpeӯi ushin mәmleketimizde nizamshiliq hәm nizam үstemligi qay tәrizde tәmiyinlenedi?
Yeң dәslep, mәmleketimiz basshisi jurtlaslarimiz huqiqlari hәm yerkinliklerine, Өzbekstan Respublikasiniң Konstitutsiyasi hәm nizamlarina әmel yetiliӯiniң kepili yesaplanadi. Qala berse, nizamlardiң orinlaniӯi үstinen parlament qadagʻalaӯi ornatilgʻan. Konstitutsiyaliq sud bolsa nizam shigʻariӯshi hәm atqariӯshi hәkimiyatlardiң hүjjetleri Tiykargʻi nizamimizgʻa sәykesligin kөrip shigʻadi.
Huqiqiy mәmlekette hәr bir shaxs өz huqiq hәm yerkinliklerin sud arqali qorgʻaӯi mүmkin. Ol mәmleketlik organlar, laӯazimli shaxslar, jәmiyetlik birlespelerdiң nizamgʻa qayshi is-hәreketleri үstinen sudqa shikayat yetiӯ huqiqina iye.
Jәmiyet turmisinda nizamshiliqti tәmiyinleӯde prokuratura organlarina үlken juӯapkershilik jүkletilgen. Sebebi, Bas nizamimizdiң 143-statyasina tiykar, mәmleketimiz aymagʻinda nizamlardiң aniq hәm birdey orinlaniӯi үstinen baqlaӯdi Өzbekstan Respublikasi Bas prokurori hәm ogʻan boysiniӯshi prokurorlar әmelge asiradi.
Yelimizde nizamshiliqti tәmiyinleӯde ishki isler organlariniң ayriqsha orni bar. Өzbekstan Respublikasiniң «Ishki isler organlari haqqinda» gʻi nizaminda bul taraӯ xizmetkerleriniң tiykargʻi ӯaziypalarinan biri sipatinda әyne nizam үstemligin tәmiyinleӯ de kөrsetip өtilgen. Qalaberse, olar puqaralardiң huqiqlari, yerkinlikleri hәm nizamli mәplerin, fizikaliq hәm yuridikaliq shaxslardiң mүlkin, konstitutsiyaliq dүzimin qorgʻaӯ, shaxs, jәmiyet hәm mәmlekettiң qәӯipsizligin tәmiyinleӯ, sonday-aq, huqiqbuzarliqlardiң aldin aliӯ hәm profilaktikasin әmelge asiriӯ arqali da jәmiyette nizamshiliq hүkim sүriӯine үles qosadi.
Joqarida atap өtilgenlerden kөrinip turgʻaninday, jәmiyette nizamshiliqti tәmiyinleӯ mәmleketlik mәkemeler xizmetkerleriniң әhmiyetli ӯaziypalarinan biri yesaplanadi. Jәne bir ayriqsha atap өtetugʻinimiz, nizamlargʻa әmel yetiӯde olardiң өzleri birinshi gezekte үlgiӯi boliӯ lazim. Hәmeldarlar nizambuziӯshiliqqa jol qoysa, mәmlekettiң abiroyina ziyan jetkizedi.
Bүgingi xabar әsirinde nizamshiliq jәmiyet turmisiniң әpiӯayi normasina aylaniӯina yerisiӯde gʻalaba xabar qurallari, internet basilimlari hәm sotsialliq tarmaq belsendileri de үlken orin tutadi. Prezidentimiz өtken jilda Baspa sөz hәm gʻalaba xabar qurallari xizmetkerlerine jollagʻan qutliqlaӯinda jәmiyetimizde ashiqliq hәm әshkaraliqti raӯajlandiriӯ, mәmleketlik mәkemeler hәm olardiң laӯazimli shaxslari jumisi үstinen jәmiyetshilik qadagʻalaӯdi ornatiӯ, puqaralarimizdiң nizamli mүrәjatlarin үyreniӯ hәm sheshiӯ boyinsha olardiң ornin: «Kүyinshek hәm hүrmetli jurnalistlerimiz, belsendi blogerlerimiz өzleriniң qataң pozitsiyasi, haqiyqiy sөzi menen turmisimizdagʻi өtkir mashqalalardi sheshiӯ, reformalarimizdiң nәtiyjeliligin arttiriӯ, jurtlaslarimizdiң pikirin, dүnyaqarasin jetilistiriӯge mүnәsip үles qospaqta»,-dep atap өtken yedi.
Duris, nizam үstinligin tәmiyinleӯde qadagʻalaӯ hesh shubhasiz kerek. Lekin, jәmiyetimizde nizamshiliqtiң qarar tabiӯi yeң dәslep hәr birimizge baylanisli. Өzimizge soraӯ bereyik. Piyada yaki aydaӯshi sipatinda jol hәreketi qagʻiydalarina hәr dayim әmel yetemizbe? Bir puqara sipatinda өzimiz jasaytugʻin mәhәllede qorshagʻan ortaliqti qorgʻap atirmizba? Paydalaniӯshi sipatinda ishimlik suӯin isirap yetip atirgʻan joqpizba?
Kimdir bular mayda mәseleler dep aytiӯi mүmkin. Lekin, үlken nizam buziӯshiliqlar da kishkene qagʻiydabuzarliqtan baslanadi. Nizamlargʻa hәr dayim әmel yetiӯ ushin kisiniң hүjdani oyaӯ, yeң sergek baqlaӯshi boliӯi kerek. Sebebi, adam ayirim ӯaqitlari nizamdi da, yeң sergek baqlaӯshinidan da aldaӯi mүmkin, lekin, hүjdandi aldap bolmaydi. Hүjdanniң oyaӯ yekenligi birinshi gezekte ruӯxiy, huqiqiy tәrbiya menen baylanisli. Tәrbiya bolsa besikten qәbirge shekem daӯam yetetugʻin protsess.
Mәmleket turmisinda nizam үstem bolmasa, adamlardiң mәmleketlik mәkemelerge isenimi jogʻaladi. Olar әdalat, haqiyqat, teңlik tek gʻana quri sөzler yeken degen juӯmaqqa keledi. Nәtiyjede өzleri de nizamlardi aylanip өtiӯge hәreket yetedi. Qaysi mәmlekette nizamlargʻa әmel yetilmese, korruptsiya hәӯij aladi, ekonomika aqsaydi. Bunday mәmleketke shet yelli isbilermenler qarji kirgiziӯdi qәlemeydi. Yeң ayanishlisi, ruӯxiy tubalaӯ jүz beredi.
Juӯmaqlap aytqanda, raӯajlaniӯdi qәlegen jәmiyet nizam үstemligine yerisiӯi shәrt. Sebebi, nizamshiliq bүgingi kүngi dәӯir talabi. Solay yeken, jurtimizda nizam үstemligin tәmiyinleӯ ushin xaliqtiң huqiqiy mәdeniyatin hәm huqiqiy sanasin arttiriӯ zәrүr. Bul bәrsheni nizamgʻa boysiniӯ hәm hүrmet ruӯxinda tәrbiyalaӯ demekdur.
Bobomurod TOSHEV,
өz xabarshimiz.
Qaraqalpaq tiline aӯdarmalagʻan Azamat PIRNIYAZOV.