Ruӯxiy-agʻartiӯshiliq sabagʻi
(27-mart Xaliq araliq teatr kүni)
Teatr biziң eramizgʻa shekemgi V әsirde Gretsiyada payda bolgʻan. Oniң sap tamasha tүrinde kөrinisi dәslep әyyemgi Shigʻista jүz bergen. Hindistan, Orayliq Aziya, Qitay, Indoneziya, Yaponiya, Koreya, Birma, Vetnamda teatr tamashalari hәr tүrli kөrinislerde bolgʻan.
Teatr kөrkem өneriniң tүrleri kөp. Olar-drama teatri, opera, balet, muzikali drama, muzikali komediya, operetta, jas tamashagөyler teatri, quӯirshaq teatri, radio teatr, televizion teatr, estradaliq teatr, maydan teatri. Teatr dөretpeleriniң tiykargʻi janrlari: drama, tragediya, komediya. 1576-jilda aktyor Jeyms Berbidj saxna kөrinisleri ushin arnalgʻan birinshi imaratti qurgʻan. Ol әpiӯayi «teatr» dep atalgʻan. Kөp өtpey basqa teatrlar qurildi, olar arasinda «Globus» teatri da bolip, ol jerde Shekspirdiң kөplegen pesalari saxnalastirilgʻan.
Tamashagөyler saxnaniң aldi yamasa әtirapindagʻi shuqirda tik turgʻan yamasa kabinalarda otirgʻan. Biziң zamanagөy teatrlarimiz sol dәslepki teatrlardan kelip shiqqan. Әsirese, Rimde teatrlardiң jaңa forma hәm tүrleri jaratildi. Batis Yevropada teatr kөrkem-өneriniң dәslepki үlgileri sayaxatshi aktyorlar, jonglyorlar dөretiӯshiliginde, Rossiyada skomoroxlar xizmetinde jүzege kelgen.
Oyaniӯ dәӯirinde jүzege kelgen drama jaңa formadagʻi professional tүrdiң qәliplesiӯine tiykar jaratti. XVI әsirden opera, XVIII әsir ortalarinan balet, XIX әsir ortalarinan operatta gʻәrezsiz teatr tүri sipatinda raӯajlana basladi. Teatrdiң keyingi raӯajlaniӯi klassitsizmniң keң tarqaliӯi menen baylanisli.
XVIII әsirde agʻartiӯshiliq agʻimindagʻi teatr keң raӯajlandi. Әyne sol dәӯirde ol ideyaliq hәm kөrkem өnerdiң gүresler maydanina aylandi. Әmir Temur mәmleketi dәӯirinde teatr kөrkem-өnerinde keskin raӯajlaniӯ jүz berdi. Sharafuddin Ali Yazdiy, Ibn Arabshax, Klavixolardiң magʻliӯmatlarina qaragʻanda, bul dәӯirde paytaxt Samarqand hәm basqa da abirayli qalalarda teatrlastirilgʻan tamashalar shөlkemlestirilgen. Dәstүriy teatr hәm basqa kөrkem-өner tamashalari, әsirese Mirza Ulugʻbek dәӯirinde Maverennaxrda, Xusayn Bayqara dәӯirinde Xorasanda raӯajlandi.
Teatr hәr bir dәӯirde, turmisliq sabaqlar beretugʻin janli qural yesaplangʻan. Insan mәnaӯiyatiniң raӯajlaniӯnda da oniң orni ayiriqsha. Agʻartiӯshi babamiz Mahmudxoja Behbudiy «Teatr bul-ibadatxanadur» dep biykargʻa aytpagʻan. Haqiyqatinda da, teatr ibrat hәm mәnaӯiyat orayi. Jaslarimizdiң mәnaӯiyatin arttiriӯ, olarda ӯatansүyiӯshilik sezimin qәliplestiriӯ ham bos ӯaqitlarin mazmunli shөlkemlestiriӯde de oniң salmaqli orni bar.
Yagʻniy, ol insangʻa turmisliq sabaq beredi. Sonliqtan, orinlarda jaslardi teatrlargʻa kөbirek tartiӯ, zaman qaharmanlari obrazi sәӯlelengen spektakllerdi kөbirek jaratiӯ, qalaberse, huqiqbuzarliq hәm jinayatshiliqtiң ayanishli aqibetlerin keleshegimiz iyelerine saxna shigʻarmalari arqali jetkeriӯge ayiriqsha itibar qaratilmaqta. Sebebi, barliq jaslar da nizamshiliq normalarin oqiӯ yamasa yesitiӯ menen qaysidur nizamsiz hәrekettiң mәnisin tereң aңlamaӯi mүmkin.
Biraq, real ӯaqiyalargʻa tiykarlangʻan spektakllerde aldigʻa qoyilgʻan ideyalar tek gʻana jaslar yemes, al үlkenlerdiң de keӯil tүbine jetip baradi. Behbudiydiң pikirinshe, agʻartiӯshiliq ushin tek gʻana mektep jetkilikli yemes. Millet ushin ayna kerek, onda өziniң sumligʻin da, suliӯligʻin da kөre alsin. Mine, usi haqiyqatliq oni teatr shөlkemlestiriӯge, olar ushin shigʻarmalar dөretiӯge iytermeleydi. Өzbek dramaturgiyasiniң dәslepki үlgilerinen biri yesaplangʻan «Padarkush» shigʻarmasi sol sebepli jүzege kelgen.
Өzbekstan gʻәrezsizlikke yeriskennen keyin teatrimiz turmisinda da jaңa dәӯir baslandi. Gʻәrezsizlik sebepli milliy miyrasqa sүyenip dөretiӯshilik yetiӯ, milliy qәdiriyatlar, dәstүrlerdi tikleӯge umtiliӯ ayriqsha tүs aldi. Bul dәӯirde өzbek teatrinda aldiңgʻi tendentsiyalar, dөretiӯshilik izleniӯler kөzge taslanadi. Mәselen, teatrdiң repertuarinda tariyxiy temaniң salmagʻi artti. Ulli ata-babalarimiz-oyshillar, shayirlar, mәmleketlik gʻayratkerler, әskerbasshilardiң өmiri hәm raӯajlaniӯ ushin gүresin sәӯlelendiretugʻin onlagʻan saxnaliq shigʻarmalar jaratildi. Saxnalarda sovet dәӯirinde hәtteki tilge aliӯ qadagʻan yetilgen Baxauaddin Naqshband, Hәkim At-Termiziy, Imam Al-Buxariy siyaqli oyshillardiң өmirin sәӯlelendiriӯshi saxnaliq shigʻarmalar jүzege kelip, dәӯirimizdiң tamashagөyleriniң ruӯxiy dүnyasin bayitip, tariyxqa bolgʻan kөz-qarasin өzgertti.
Әsirese, Әmir Temur hәm temuriyler haqqinda jaratilgʻan 20 gʻa jaqin saxna shigʻarmalari ruӯxiy hәm mәdeniy turmisimizda үlken ӯaqiya boldi. Өzbekstanda өtkerilgen «Shigʻis hәm Batis» teatr өneri festivali, «Xumo» xaliq araliq jaslar teatrlari festivali, «Naӯriz», «Әndijan bәhәri» respublika teatr festivallari, quӯirshaq teatr festivallari teatr өneriniң jaңa sotsialliq sharayatta raӯajlaniӯinda әhmiyetli rol oynamaqta. Өzbek teatr jәmәәtleri dүnyadagʻi bir qatar mәmleketlerde dөretiӯshilik saparlarda bolip, өzbek Teatr өneriniң jetiskenliklerin kөrsetpekte.
Juӯmaq orininda aytiӯ kerek, teatr hәr bir insangʻa turmisliq sabaqlar beretugʻin janli qural. Teatrdan mәdeniy dem aliӯ ushin gʻana yemes, ondagʻi qoyilip atirgʻan spektakllerdi tamasha yetiӯ, insan jәmiyetindegi ӯaqiyalar, keshirmelerdi tereң aңlaӯ mүmkin. Jedellik penen raӯajlanip atirgʻan texnika hәm innovatsiyalar zamaninda qәlegen kino, serial yaki spektakldi sotsialliq tarmaqlar arqali tamasha yetiӯ mүmkin. Biraq, teatrgʻa barip, saxna shigʻarmasi ruӯxin, onda jәmlengen ideyalar nәpesin sezip janli tamasha yetiӯdiң zaӯqi da, ruӯxiy paydasi da өz aldina. Sebebi, teatr-tәrbiya orayi, mәnaӯiyat oshagʻi yesaplanadi.
Abror POYONOV,
өz xabarshimiz.
Aӯdarmalagʻan Azamat PIRNIYAZOV.