Bүgin xabar qәoʻipizligi imkaniyatlari «sayasinda» boy kөrsetip atirgʻan unamsiz aqibetler xabar qәoʻipsizligi mәselesin qanshelli әhmiyetli temagʻa aylandirip atirgʻani bar gәp. Turmisimizdiң barliq taraoʻlarinda joqari texnologiyalar, sanlastirioʻ tiykarinda jaratilgʻan qurilmalar aoʻirimizdi jeңil yetpekte. Bunday raoʻajlanioʻ insaniyatqa keң imkaniyat hәm qolayliqlar jaratioʻ menen bir qatarda–bir qansha qәoʻipti de payda yetpekte. Bul mashqala tek gʻana bizde yemes, bәlkim barliq raoʻajlangʻan mәmleketlerde de gүzetilmekte.
Biz bүgin әpioʻayi elektron pochta (E-email) xizmeti arqali xat jazip, oni kompyuter yaki telefondagʻi bir tүymeni basioʻ arqali dүnyaniң qәlegen jerine hәp zamatta jiberemiz. Ilgeri dәstүrli pochta yaki telegraf xizmetlerinen paydalanioʻ talap yetilgen.
Jәne bir misal, hәzirde sotsialliq tarmaqlar arqali kүnniң qәlegen oʻaqtinda unagʻan buyim, kiyim-kenshekten baslap, kafe, restoranlardan qәlegen tagʻamlardi satip alip, үyimizge shekem alip kelioʻi ushin buyirtpa berioʻ imkanimiz bar. Sonday-aq, internet tarmagʻinan bizdi qiziqtirgʻan iqtiyariy qupiya bolmagʻan magʻlioʻmatlardi alioʻ, dүnya jaңaliqlarinan tez xabardar bolioʻ, muzika tiңlap, jәhәn kinosinan kөrioʻ, dөretpeler үlgisinen baslap, reklamagʻa shekem jaylastirioʻimiz mүmkin.
Soңgʻi jillarda yelimizde my.gov.uz joybariniң iske tүsirilioʻi artiqsha qagʻazpazliq, puqaralardiң mәkemege barip rәsmiyler menen jүzbe–jүz kөrisioʻi, nәoʻbet kүtioʻ siyaqli qolaysizliqlar kemeyioʻine unamli tүrde tәsir kөrsetip atirgʻanin atap өtioʻ lazim.
Internet, sotsialliq tarmaqlar-xabarlardiң sheksiz dүnyasi, zaman menen birge bolioʻ qurali yesaplanadi. Biraq, bunda insaniyat imkaniyatlari artqan sayin jeke, hәtte, biznes magʻlioʻmatlarin almasioʻda qәoʻyeter oyatatugʻin halatlar, anigʻiragʻi, jinayatlar hәm oniң tүrleri kүnnen–kүnge «jaңalanip» barmaqta. Buringʻi oʻaqitlari huqiq qorgʻaoʻshi organ xizmetkerleri insangʻa dene jaraqatin jetkizioʻ, obʼekt hәm jeke xojaliqlardagʻi urliq yaki aldaoʻshiliq siyaqli jinayatlargʻa dus keletugʻin yedi. Bүgin bolsa xabar texnologiyalari jәrdeminde islenip atirgʻan jinayatlardan jәbir kөrip atirgʻanlar salmagʻi kөbeyip barmaqta.
Magʻlioʻmatlargʻa kөre, bir gʻana Tashkent qalasinda 2020-jilda xabar texnologiyalari jөnelisi boyinsha yesapqa alingʻan jinayatlar sani 106 ni quragʻan bosla, 2021-jilda bul tүrdegi jinayatlar 2 281 di, 2022-jilda bolsa yeki yesege kөbeyip, 4 332 ni quragʻan. Өtken jil daoʻaminda xabar texnologiyalari jөnelisine baylanisli jinayat hәm huqiqbuzarliqlar jүzesinen 21 362 mүrәjat kelip tүsken. Bul tsifralar, aymaq, shegara hәm mәkan taңlamaytugʻin bul tүrdegi jinayatlar әlbette, hәr birimizde qәoʻyeter oyatioʻi tәbiygʻiy.
Bul mәselege mәmleketimizde hүkimet dәrejesinde әhmiyet qaratilmaqta. Atap aytqanda, usi jil 30-aprel kүni Өzbekstan Respublikasi Prezidentiniң «Xabar texnologiyalari jәrdeminde әmelge asirilatugʻin jinayatlargʻa qarsi gүresioʻ xizmetin jәne de kүsheytioʻge qaratilgʻan is-ilajlar haqqinda» gʻi qarari qabil yetildi. Onda kiberjinayatlardiң yerte aldin alioʻ hәm de olardi pash yetioʻ nәtiyjeliligin arttirioʻ boyinsha әmeldegi nizamshiliq hүjjetlerin jetilistirioʻ hәm qatar shөlkemlestirioʻ-texnikaliq ilajlarin kөrioʻ belgilendi.
Usi qarar orinlanioʻin tәmiyinleoʻ maqsetinde Ishki isler ministrligi basshiligʻi baslamasi menen kiberjinayatlargʻa qarsi gүresioʻ sistemasin jetilistirioʻ maqsetinde respublikaniң barliq aymaqlarinda Kiberqәoʻipsizlik bөlim hәm bөlimsheleri negizinde Xabar texnologiyalari taraoʻinda jinayatlargʻa qarsi gүresioʻ basqarmalari shөlkemlestirildi. Basqarmalarda kiberjinayatlardiң aldin alioʻ boyinsha bөlimsheleri jumisi jolgʻa qoyildi. Hәzirde taraoʻ xizmetkerleri bul bagʻdardagʻi jinayatlardiң aldin alioʻ hәm olardi «issi izinde» pash yetioʻ boyinsha jumis alip barmaqta.
Atap өtioʻ kerek, sotsialliq tarmaqlar paydalanioʻshilariniң jeke magʻlioʻmatlariniң qol qatilmasligʻin tәmiyinleoʻge ayiriqsha itibar qaratioʻ hәm jeke magʻlioʻmatlardiң өzgeler qolina tүsioʻi yaki әshkar bolioʻinda sergeklik talap yetiledi. Misali ushin, onlayn xizmetlerden paydalangʻanda, bilmegen halda, jeke magʻlioʻmatlar, deylik bank kartasiniң parolin biytanis adamgʻa әshkar yetioʻ үlken qarjiniң өzlestirilioʻne sebep bolgʻan halatlar kүndelikli turmisimizda kөplep ushiraspaqta.
Usi orinda sotsialliq tarmaq paydalaniӯshilardiң ayirimlari өz atlari menen dizimnen өtpeӯi, orinsiz fotolar qoyiӯi, өzara sәӯbetlerde hүrmetsizlik yetiӯ, bazida naduris magʻliӯmatlardan paydalaniӯ siyaqli unamsiz halatlargʻa jol qoyiӯin aytip өtiӯ kerek. Sotsialliq tarmaqlardan paydalangʻanda, ol jerdegi magʻliӯmatlardiң durisligʻina isenimli bolip, soң bir qarar qabil yetiӯ maqsetke muӯapiq boladi. Jeke magʻliӯmalardiң әshkar boliӯi materialliq hәm ruӯxiy ziyan keltiriӯin umitpaӯimiz kerek. Misali ushin, jaqin dostima jiberip atirman, dep jeke өzine tiyisli sүӯretlerdi sotsialliq tarmaqlardan paydalaniӯ tәrtibin jaqsi tүsinbeӯ aqibetinde hәmme kөretugʻin oringʻa jaylastirdiңiz. Bul jagʻdayda jeke magʻliӯmatlariңiz basqalargʻa әshkar boliӯi qolaysizliq tuӯdirmaӯi, abroyiңizgʻa ziyan jetkizbeӯi, kimlerdedur unamsiz pikir oyatpaӯina kim kepillik beredi? Yaki bolmasa, bүgin sotsialliq tarmaqlarda ataqli insanlar atinan virtual bet aship jaziӯ halatlari sol insandi abiroysizlandiriӯgʻa xizmet yetpeydi dep oylaysizba?
Uliӯmalastirip atyqanda, xabar kommunikatsiya texnologiyalari zamanagөylesip, jaңa әӯlda qurilmalari dүnya boylap keskin tәrizde gʻalabalasip baratirgʻan bir ӯaqitta imkani barinsha jeke magʻliӯmatlardi sotsialliq tarmaqlargʻa kemirek jaylastiriӯ maqul boladi. Өz jeke betiңizdi өzgeler gүzetpeӯi ushin qәӯipsizlik sazlamasin ornatiӯ, basqa bir qurilmadan sotsialliq tarmaqdagʻi jeke betinzge kirgen bolsaңiz, paydalanip bolgʻaniңizdan soң onnan shigʻip ketiӯ siyaqli әpiӯayi qәӯipsizlik qagʻiydalarin umitpaӯimiz lazim. Profilden magʻliӯmatlardi saqlaӯ rezervi sipatinda paydalaniӯ qәӯipli. Atap aytqanda shaxsti tastiyiqlaӯshi hүjjetler, kөshetugʻin hәm kөshpes mүlk hүjjetleri, mobil banking hәm banklerdiң mobil bagʻdarlamalarina kiriӯ ushin login hәm paroller hәm de elektron bilet, jollamalar hәm basqalardan paydalangʻanda jүdә abayli boliӯ kerk.
Xalqimiz arasinda «Өziңe saq bol, qoңsiңdi uri tupa», degen naqil biykargʻa payda bolmagʻan. Sotsialliq tarmaqlar hәr birimiz ushin xabarlar dүnyasi, biraq saq boliӯ, sergeklik hәr dayim zәrүr.
Jahongir SAʼDULLAYEV,
mayor.
Gulnoza TURGʻUNBOYEVA,
өz xabarshimiz.