“Kalom iliminiң sultani”, “Musulmanlar iseniminiң dүzetioʻshisi” degen joqari sipatlamalargʻa sazaoʻar bolgʻan Imom Moturidiy orta әsirlerde–ideyaliq gүresler hәoʻij algʻan jүdә qiyan–keski dәoʻirde islam dininiң insaniyliq mazmun–mәnisin aship beretugʻin bahali ilimiy–agʻartioʻshiliq shigʻarmalar jazgʻani, tүrli ziyanli agʻimlar hәm nadanliqqa qarsi mәrdana gүres alip bargʻani, shin mәnisinde ruoʻxiy yerliktiң үlgisi yesaplanadi.
Shavkat MIRZIYOYEV,
Өzbekstan Respublikasi Prezidenti.
Өzbekstan –teңsiz alimlar, әziz pirlerge besik bolgʻan qutli mәkan. Bul jurttan jetisip shiqqan ulli oyshillar dүnya raoʻajina teңsiz үles qosqan. Islam әleminde «Hidayatqa baslaoʻshi imam» dep tanilgʻan Imom Moturidiy әne usinday ulli babalarimizdan biri.
Imom Moturidiy tek gʻana Orayliq Aziya yemes, bәlkim pүtkil islam әleminde үlken abiroygʻa iye bolgʻan diniy ulama yesaplanadi. Әliysher Naoʻayi ogʻan “Ulli ulamalar sultani” joqari baha berer yeken, bilay jazadi: “Shayx Abu Mansur al-Moturidiy өz zamaniniң әlem ulamasi yesaplanadi. Sol dәoʻirdiң ulamalari olardi “Sulton al-muizzin” dep ataydi. Zohir va botin ulumlari menen orasta ermishlar”.
Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud Moturidiy shama menen 870–jilda Smarqanda oʻәlayati Moturid qishlagʻinda tuoʻilgʻan. Ol dәslepki tәlimdi atasi Muhammad ibn Mahmuddan aladi. Soңinan sol dәoʻirdegi baslaoʻish mektep ilimin үyretioʻshi Kutobodda, onnan keyin Samarqandtagʻi medireselerde oqiydi.
Magʻlioʻmatlargʻa kөre, ulli oʻatanlasimiz fikh hәm kalom ilimi menen jas payitinan qizigʻip, hanafiy mazhabi alimlarinan sabaq algʻan. Belgili fakih hәm muhaddisler menen sәoʻbetles bolgʻan, usi taraoʻgʻa tiyisli kөplegen shigʻarmalar jazgʻan. “Kitob at-tavhid”, “Taʼvilot al-Qurʼon” , “Kitobur-roddi alal Kaʼbiy”, “Kitobu avhomil Moʻʼtazila”, “Kitobur-raddi alar-Rofiza”, “Al-Maqolot”, “Al-Imamah”, “Kitobul jadal”, “Maʼoxizush-shariyʼa”, “Kitobul maʼquloti”, “Ar-Rodu alal-qaromita”, “Taʼvilatu ahlis-sunna” shigʻarmalari usilar qatarinda. Өkinishke bola bul shigʻarmalardiң barligʻi da bizge shekem jetip kelmegen.
Ulama jasagʻan dәoʻirde Maverennaxrda tuoʻri joldan adasqan tүrli diniy topar hәm agʻimlar kөbeygeni sebepli kөplegen kelispeoʻshilikler kelip shiqqan. Olardiң kөpshiligi iyman–isenim mәselesi boyinsha tartisli pikirleri arqali payda bolgʻan. Әyne usinday jagʻdayda Moturidiy islam dininiң haqiyqiy mәnisin aship berioʻ, sap islamiy qagʻiydani saqlap qalioʻ bagʻdarinda jүdә үlken islerdi әmelge asirgʻan. Atap aytqanda, ulama tiykar salgʻan moturidiylik tәliymati aqilgʻa say sheshimleri, turaqliliq, dүnya qaras yerkinligi, aqliy analiz hәm diniy baoʻri keңlik ideyalari menen ayqin ajiralip turadi.
Imom Moturidiy өziniң belgili “Kitob at-tavhid” shigʻarmasinda ilimiy dүnya qarasti qәliplestirioʻde tiykar sipatinda xizmet yetioʻshi “bilioʻ teoriyasi” n toliq aship bergen. Ogʻan kөre, sezinioʻ bilimi, aqliy logika hәm isenimli magʻlioʻmat ilim payda yetioʻdiң isenimli deregi yesaplanadi. Bul ulama tәliymatiniң zamanlar өtsede gөnermeytugʻin sipatqa iye bolioʻinda tiykar boldi. Sonday–aq, alim “Taʼvilot al-Qurʼon” shigʻarmasinda muqaddes Qurani kәrim ayatlari ilimiy dүnyaqaras, logikaliq analiz ham ratsional oy–pikir menen үnles yekenin aship berioʻge үlken әhmiyet qaratqan. Usi mәniste, joqarida atlari tilge alingʻan yeki shigʻarma islamiy ilim–pәn raoʻajina teңsiz үles bolip qosilgʻan.
Ulli babamiz өz dөretpelerinde adamlardi agʻartioʻshiliqqa, jaqsiliqqa jeteklep, ilim үyrenioʻge, kәsip iyeleoʻge, jaqsi minez–quliq iyesi, shiyrinsөz, saqaoʻatli insan bolioʻgʻa shaqiradi. Sol yesapta, “Pandnomai Moturidiya” (“Moturidiy nәsiyatlari”) atli shigʻarmasinda “Duris joldiң gilti ilimdur”, dep atap өtedi. “Quraliңdi ilimnen jasa” dep, hәr qanday jagʻdayda da ilim yeң tiykargʻi qural bolioʻin uqtiradi. Jәne bir orinda bolsa “Diniңdi ilim menen asira” dep nәsiyat yetedi.
Mәlim bolgʻaninday, mүbarek dinimiz insanlardi tinishliqqa, birlikke shaqirip kelgen. Imom Moturidiy da tөmendegi nәsiyatlari arqali tinish–tatioʻliqta jasaoʻgʻa shaqiradi: “Tinish jasayman deseң, jamanliqtan jүz bur”, “Jurttiң abat bolioʻin tileseң, qoli ashiq bol”, “Kelispeoʻshilik ilimsizliktiң belgisidur”.
Insaniy paziyletler ishinde kemtarliq qәsiyeti kisiniң kәmillikke yerisioʻinde tiykargʻi sebep bolip xizmet yetedi. Ulamaniң “Bireoʻ maqtasa gerdiyme”, “Ataqparast bolma”, “Qәlbiңdi kөre almaoʻshiliq oti menen kүydirme”, “Өziңdi maqtaoʻdan tiyil”, “Tәkabbirliqti dәoʻ yesapla”, “ Jaqsiliq yetkeniңdi aytip jүrioʻshi bolma” kibi nәsiyatlarina itibar bersek, bul biykargʻa yemes yekenligine isenim payda boladi.
Ulli oʻatanlasimiz ulama өmir boyi Samarqandagʻi medireselerde mudarrislik penen shugʻillanadi. Islam tәliymatin sap tүrde saqlaoʻda teңsiz үles qosqan ulli babakәlanimiz 944–jili qaytis bolgʻan. Ol Samarqandtiң Chokaridiza qәbiristanina jerlengen.
Qullasi, Imom Moturidiy tәliymati tek gʻana diniy yemes, bәlkim ulioʻmanisaniyliq qәdiriyatlargʻa da tiykarlangʻan. Ol insaniyatti birlikke hәm keң peyillikke, tinishliq hәm tatioʻliqqa shaqiradi. Bul ideyalar pүtkil dүnya boylap ekstremizm hәm radikalizm qәoʻipi kүsheyip baratirgʻan bүgingi kүnde de әhmiyetliligin jogʻaltpagʻan.
Ulli ulamaniң ibratli өmir joli hәm bay ilimiy–ruoʻxiy miyrasin tereң үyrenioʻ, moturidiylik tәliymati tәn keң peyillik hәm turaqliliq printsiplerin keң tүrde nәsiyatlaoʻ, jaslardi Oʻatangʻa muhabbat, milliy hәm ulioʻma nisaniyliq qәdiriyatlargʻa hүrmet ruoʻxinda tәrbiyalaoʻ maqsetinde usi jildiң 14-mart kүni “Imom Moturidiy tuoʻilgʻaniniң 1155 jilligʻin keң tүrde belgileoʻ haqqinda“ gʻi Prezident qarari jәriyalandi. Usi qarargʻa kөre, ulama yubileyin islam әlemindegi abiroy–itibari hәm dәrejesine mүnәsip tәrizde, joqari kөlemde belgileoʻ boyinsha bir qansha is–ilajlar belgilendi. Qarar orinlanioʻi sheңberinde Samarqand qalasinda “Moturidiylik – keң peyillik, turaqliliq hәm agʻartioʻshiliq tәliymati” temasinda xaliq araliq ilimiy–әmeliy konferentsiyasi hәm basqa usi siyaqli agʻartioʻshiliq ilajlar өtkerildi. Soniң menen birge, Imom Moturidiy xaliq araliq ilim–izertleoʻ orayi tәrepinen baspadan shigʻarilgʻan “Taʼvilot al-Qurʼon”, “Kitob at-tavhid” shigʻarmalariniң prezentatsiyasi bolip өtti. Aytip өtioʻ kerek, ulama yubileyi mүnәsibeti menen usi bahali derekler өzbek tiline toliq aoʻdarmalandi. Qalaberse, Imom Moturidiy hәm oniң izbasarlari ilimiy miyrasin үyrenioʻ boyinsha 49 kitap, 46 qollanba, 12 monografiya baspadan shigʻarildi.
Islam әleminiң ulli oyshili–Abu Mansur Moturidiydiң ilimiy–agʻartioʻshiliq miyrasi tek gʻana biziң yemes, bәlkim pүtkil insaniyattiң ruoʻxiy gʻәziynesi yesaplanadi. Bul biytәkirar miyras hәmiyshe insanlardi jaqsiliq tәrepke jetekleytugʻin derek bolip qala beredi.
Kamol OLLOYOROV,
өz xabarshimiz.
Aoʻdarmalagʻan Azamat PIRNIYAZOV.
Ulama haqqinda bes fakt.
1. Imom Moturidiy “Duris jolgʻa jetekleoʻshi imam”, “ Musilmanlar iseniminiң dүzetioʻshisi”, “Ahli sunna val jamoa bayragʻin bәlent kөterioʻshi” kibi ulli ataqlar menen atalgʻan.
2. Oniң “Kitob at-tavhid” shigʻarmasi aqida iliminde yeң tiykargʻi dereklerden biri yesaplanadi.
3. Ulama tafsir, aqida, fiqh ilimine tiyisli 15 ke jaqin shigʻarmalar jazgʻan.
4. Bүgingi kүnde dүnya musilmanlariniң yariminan kөbi moturidiylik aqida mazhabi artinan yeredi.
5. Moturidiy IX–X әsirlerde payda bolip adasqan agʻimlargʻa qarsi shigʻip, islamniң insaniyliq mәnis–mazmunin aship bergen.
Moturidiy nәsiyatlari* Dүnyaparas bolma, Qudaydiң dushpanin jaqsi kөrgen bolasan.
* Mәrtebeni sabirdan izle.
* Ibadattan shadliq qәle.
* Haq sөzin iyman bil.
* Xorliq qәleseң qiyanetker bol.
* Hәr bir iste sherik izle.
* Dana kөringen nadannan hazar qil.
* Үyren hәm өzgelerge үyret.
* Bireoʻge hәdden tis keyime, kuridan–quri maqtama da.
* Bәleden ibrat al.
* Hәmiyshe sir saqlaoʻshi bol.
* Bayliqti igʻbal bil, onnan siy yetpeoʻdi bolsa bәdbaqliq bil.
* Өziңdi tәriyp yetioʻden saqlan.
* Aqiri ziyan keltiretugʻin paydaniң әtirapinda aylanispa.
* Әpioʻ yetioʻdi hesh kimnen alis tutpa.
* Dostiң miң bolsa da kem.
* Sennen qoriqqannan sen de qoriq.
* Dushpaniңniң dushpani menen dos bol.
* Sinalmagʻan adam menen sapargʻa shiqpa.
* Өz misqaliңdi өzgeler batpaninan abzal bil.
* Bireoʻdiң malina mүtәj yekenseң, soni bil oniң qulisaң.
* Biyhudaliqti apatlardiң basi dep bil.
* Gʻamli bolgʻaniңda gʻana dәrtiңdi ayt.